انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن

نویسنده : محمد پزشکی، سید محمد علی حسینی زاده، دکتر سید صادق حقیقت عبدالوهاب فراتی و دکتر مصطفی ملکوتیان.

پیش گفتار:

کتابی که پیش رو دارید ویراست سوم انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن است که به اساتید و دانشجویان گرامی تقدیم می گردد، پس از انتشار ویراست دوم کتاب در تابستان 1378، تغییرات و اصطلاحات به عمل آمده در ویراست اول، مورد استقبال صاحب نظران و دانشجویان محترم قرار گرفت. در عین حال، تلاش برای تهیه متنی کامل تر و واضح تر، ما را بر آن داشت تا با بهره گیری از نقطه نظرات ارسالی اساتید و اندیشمندان درباره ویراست، به عمل آوریم. با این همه، مجدد آمادگی خود را جهت دریافت و اعمال دیدگاه ها و پیشنهادات صاحب نظران، اعلام داشته و پیشاپیش از همه آنان تقدیر و تشکر می نماییم.
مجموعه حاضر حاصل تلاش پنج نفر از نویسندگان به شرح ذیل می باشد:
1.فصل اول (به جز قسمت آخر، یعنی دیدگاه ها و نظریه های مربوط به پیروزی انقلاب اسلامی که توسط دکتر سید صادق حقیقت نوشته شده است) به همراه بحث جنبش تنباکو و بخشی از مطالب مربوط به ظهور و سقوط رضا شاه در فصل دوم، به علاوه قسمت پایانی فصل سوم، یعنی تغییر در روحیه عمومی و وقوع انقلاب و همچنین مطالب فصل چهارم جناب آقای دکتر مصطفی ملکوتیان نگاشته شده است.
2.فصل دوم توسط جناب آقای محمد علی حسینی زاده نگارش یافته است.
3.بخش اول فصل سوم، یعنی روند حوادث و رخدادها و نیز واکنش قدرت های بزرگ در قبال انقلاب اسلامی توسط جناب آقای عبدالوهاب فراتی و بخش دوم همین فصل، یعنی ویژگی ها و اقدامات حکومت و مخالفان رژیم توسط جناب آقای محمد پزشکی نوشته شده است.
4.فصل آخر و بخش خاتمه کتاب نیز توسط جناب آقای دکتر سید صادق حقیقت به رشته تحریر در آمده است.
ضمن تقدیر و تشکر از تلاش های بی شائبه نویسندگان محترم کتاب، امید است متن حاضر مورد استفاده پژوهشگران، اساتید و دانشجویان عزیز قرار گیرد.
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی دفتر تحقیق و تدوین متون درسی.

فصل اول: تحلیل و تبیین چرایی و چگونگی رخداد انقلاب اسلامی.

واژه انقلاب در آغاز از اصطلاحات علم اختر شناسی بود و در معنای چرخش دورانی افلاک و بازگشت ستارگان به جای اول به کار می رفت.
گروهی از نویسندگان بر این باورند که تا پیش از انقلاب فرانسه، در پایان قرن 18 میلادی، بازگشت به وضعیت مطلوب تجربه شده، انقلاب خوانده می شد. در حالی که انقلاب های معاصر با ایجاد عصری نو در تاریخ کشورها همراه اند(1).
پدیده انقلاب - چنان که نوشته های متفاوت باقی مانده از دوران باستان نشان دهد - قدمت بسیار دارد. بر اساس یک پژوهش علمی، در فاصله 600 ق.م تا 146ق.م، 84 انقلاب در یونان باستان به وقوع پیوست و در فاصله 509 ق.م تا 476.. رم باستان شاهد 170 انقلاب و اغتشاش عمده ثبت شده بود.
انواع انقلاب:
اصطلاح انقلاب، به دلیل همراهی با دگرگونی شدید و ناگهانی، کاربردهای مختلف دارد؛ مانند انقلاب صنعتی، انقلاب سیاسی، انقلاب اجتماعی، انقلاب فکری و انقلاب سبز؛ ولی در این کتاب، انواع خاصی از واژگونی های بزرگ در جوامع بشری مورد نظر است.
این پدیده، با توجه به میزان و نوع تغییراتی که به ویژه در داخل کشور پدید می آورد، به دو نوع اجتماعی (انقلاب کبیر) و سیاسی قابل تفکیک می نماید. آرای پژوهش گران درباره انقلاب های سیاسی و اجتماعی مختلف است. یکی از نظریه پردازان می نویسد:
انقلاب سیاسی با تغییر حکومت بدون تغییر در ساختارهای اجتماعی همراه است. اما انقلاب اجتماعی عبارت است از انتقال و دگرگونی سریع و اساسی حکومت و ساختارهای اجتماعی و تحویل در ایدئولوژی غالب کشور.
برخی از محققان بر نقش طبقات پایین در انقلاب اجتماعی تاکید می ورزند:
انقلاب سیاسی سبب ایجاد تغییراتی در وضعیت قدرت و افراد دولت می گردد. این انقلاب تا زمانی که کنترل و قدرت انحصاری قدیمی شکسته شود و یک گروه جدید قدرت حاکم دولتی را مجدداً سازماندهی کند ادامه می یابد. این امر ممکن است به یک قیام متقابل و گاه بازگشت مجدد قدرت! وضع قبلی انجامد. انقلاب های اجتماعی - که بسی کمتر اتفاق می افتد - به میان آورنده انتقال های سیاسی و اجتماعی، نزاع طبقاتی و فشار برای تغییرات رادیکال از سوی طبقات پایین است... این انقلاب ها، بر اساس وضع و موقعیت عاملانشان به صورت های گوناگون تجربه می شود.
نظریه پردازی دیگر میزان تغییرات در طبقه حاکم را مورد توجه قرار می دهد و می نویسد:
انقلاب سیاسی موجب ورود گروه های جدید به درون طبقه حاکم می شود، در حالی که انقلاب اجتماعی، کل طبقه حاکم را تغییر می دهد(2).
البته تفکیک انقلاب سیاسی و اجتماعی نباید به مشتبه شدن انقلاب سیاسی با اموری مانند کودتا که تحولات ساده در ساخت قدرت است انجامد. هم چنین انقلاب های کوتاه برد و سیاسی مشکل بتوانند از دخالت در امور اجتماعی و اقتصادی اجتناب کنند(3).
مراد از انقلاب، در این کتاب انقلاب های اجتماعی یا بزرگ است. انقلاب اسلامی ایران، چنان که نویسندگان متخصص و مشهور گفته اند، در شمار انقلاب های اجتماعی یا کبیر جای دارد(4)؛ زیرا از یک سوء سبب تغییر در اساس و نوع حکومت گردید و از سوی دیگر به تحویل در ایدئولوژی غالب و رسمی کشور و خط مشی های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در ابعاد داخلی و خارجی انجامید.

ویژگی های انقلاب و تفاوت آن با مفاهیم مرتبط

در مورد تعریف توافق همگانی وجود ندارد، اما با نگاه دقیق به این پدیده و تعریف های آن، می توان موارد هفت گانه زیر را از ویژگی های انقلاب دانست:
1.نارضایتی عمیق از شرایط حاکم (که به دنبال ناامیدی از بهبود شرایط پدید می آید)؛
2-وجود رهبری و ساختارهای اجتماعی- سیاسی اداری نقش و بسیج گر؛
3-گسترش و پذیرش اندیشه (ها)و ایدئولوژی(های)جدید جایگزین؛
4-گسترش روحیه انقلابی؛
5-مشارکت مردمی (هر چند مشارکت در بخشی از مردم؛ که با سکوت یا رضایت بخش های دیگر توده ها همراه شود.)؛
6-مبارزه خشونت بار.
7.تغییر در ساختارهای اجتماعی و سیاسی (تغییر رژیم سیاسی و تغییرات در ساختارهای اجتماعی اقتصادی).
تفاوت انقلاب با مفاهیمی مانند اصلاح (رفرم)، نهضت، کودتا، شورش و جنگ داخلی را نیز باید در همین ویژگی ها جست و جو کرد: