خداشناسی

نویسنده : محمد رضا کاشفی

مقدمه:

پرسش گری از آغاز آفرینش انسان، رخ نمایی کرده؛ بر بال سبز خود، فرشتگان را فرانشانده؛ بر برگ زرد خود شیطان را فرو نشانده و در این میان، مقام آدمیت را نشان داده است. آفتاب کوفه چه زیبا فرموده است:
من احسن السوال علم و من علم احسن السوال.

هم سوال از علم خیزد هم جواب - همچنانچه خار و گل از خاک و آب

آری! هر که سوال هایش آسمانی است، دانش و بینش پاسخش خواهد بود پویایی و پایایی جامعه و فرهنگ در گروه پرسش های حقیقت طلبانه و پاسخ های خردورزانه است.
از افتخارات ایران اسلامی، آن است که از سویی، سرشار از جوانانی پاک دل، کمال خواه و پرسش گر می باشد و از دیگر سوی، از مکتبی غنی برخوردار است که معارف بلند آن، گوارا نوش دل های عطشناک پرسش گر و دانشجو است.
اداره مشاوره و پاسخ معاونت آموزش و تبلیغ نهاد، محفل انسی فراهم آورده است، تا ابر رحمت پرسش ها را به زمین اجابت پذیرا باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. ما اگر بتوانیم سنگ صبور جوانان اندیشمند و بالنده ایران پرگهرمان باشیم، به خود خواهیم بالید.
شایان ذکر است در راستای ترویج فرهنگ دینی، اداره مشاوره و پاسخ نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها با همکاری گروه های علمی، بیش از پنجاه هزار پرسش دانشجویی را در موضوعات مختلف اندیشه دینی، مشاوره، احکام و غیره پاسخ داده است.
این اداره دارای هشت گروه علمی و تخصصی، به شرح زیر است:
1.گروه قرآن و حدیث.
2.گروه احکام.
3.گروه فلسفه، کلام و دین پژوهشی.
4.گروه اخلاق و عرفان.
5.گروه تربیتی و روان شناسی.
6.گروه اندیشه سیاسی.
7.گروه فرهنگی و اجتماعی.
8.گروه تاریخ و سیره.
آنچه پیش رو دارید، بخشی از پرسش های خداشناسی دارای فراوانی در میان قشر جوان و دانشگاهیان است که از سوی محقق ارجمند مرحوم حجه الاسلام و المسلمین محمد رضا کاشفی (ره) پاسخ داده شده است.
برآنیم با توفیق خداوند، به تدریج ادامه این مجموعه را تقدیم شما خوبان کنیم.
پیشنهادها و انتقادهای سازنده شما، راهنمای ما در ارائه شایسته و پر بار مجموعه های از این دست خواهد بود.
در پایان از تلاش های مخلصانه مولف مرحوم و مجموعه همکاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجج اسلام حمید رضا شاکرین و صالح قنادی (زید عزهما) که در باز خوانی و آماده سازی این اثر تلاش کرده اند، تشکر و قدردانی می شود و دوام توفیقات این عزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل بیت (علیه السلام) و ارتقای فرهنگ دینی جامعه - به ویژه دانشگاهیان - از خداوند متعال مسألت داریم.
والله ولی التوفیق.
معاون آموزش و تبلیغ نهاد. سید محمد رضا فقیهی.

راه شناخت خدا

پرسش 1.

چگونه می توان خدا را بهتر شناخت؟
راه های پیش روی بشر برای خداشناسی، سه قسم است:
الف: راه دل یا فطرت: یعنی، هر انسانی به مقتضای آفرینش و ساختمان اصلی روح خود، خدا را می شناسد؛ بدون اینکه نیاز به اکتساب و تحصیل اصلی مقدماتی داشته باشد. منظور از فطرت، عقل نیست؛ بلکه مقصود، دل است.
عارفان از آنجا که به نیروی عشق فطری ایمان و عقیده دارند، در تقویت این نیرو می کوشند. اگر بخواهیم بدانیم آیا چنین احساسی در آدمی هست یا خیر؟ دو راه در پیش داریم:
1. خودمان شخصاً و عملاً، دست به آزمایش در وجود خویش و دیگران بزنیم.
2.ببینیم دانشمندانی که سالیان دراز در زمینه آدمیان، از جنبه مسائل معنوی مطالعه و تحقیق کرده اند، چه نظرهایی دارند.
ب: راه حس و علم، یا راه طبیعت؛ این به نوبه خود به سه راه دیگر تقسیم می شود:
1.راه تشکیلات و نظاماتی که در ساختمان جهان به کار رفته است.
2.راه هدایت و راهنمایی نادیده ای که موجودات را در مسیر خویش می اندازد.
3.راه حدوث و پیدایش عالم.
ج. راه عقل یا راه استدلال و فلسفه: این راه گرچه سخت و پر پیچ و خم است و طی آن و فهماندن و فهمیدنش نیاز به مقدمات زیادی دارد؛ ولی بهترین و محکم ترین طریق خداشناسی و معرفت به حضرت ربوبی است.
هر یک از این سه راه، از وجهی بر راه های دیگر رجحان دارد:
راه دل و فطرت، از نظر شخصی کامل ترین راه است؛ یعنی برای هر انسان بهتر، لذت بخش تر و موثرتر این است که از راه دل، به معرفت خداوند راه یابد؛ ولی نمی توان آن را به صورت یک دانش قابل تعلیم و تعلم برای عموم در آورد.
راه مطالعه حسی و عملی خلقت، از نظر سادگی، روشنی و عمومیت، بهترین راه ها است؛ اما این راه تنها ما را به وجود قوه شاعر، علیم و حکیم و مدبری که طبیعت را می گرداند، معتقد می کند؛ اما اینکه آیا آن قدرت خدا است و مصنوع صانع دیگری نیست یا نه...؛ علوم حسی بشر، از نفی و اثبات آن ناتوان است. راه، عقل، تنها راهی است که خداشناسی را به صورت یک علم مثبت، منسجم و منطقی در می آورد(1).
براساس مطالب پیش گفته، با شناخت نفس یا روح و یا حقیقت خود و توجه به این که اصل ما (روح) ما چه بوده، چه گشته و چه می تواند باشد و آگاهی از چگونگی تهذیب نفس و طریق سلوک و راه حصول کمال، می توانیم معرفت نفس - که پلی برای معرفت خداوند است - همان سلوک عملی و شرعی است. بنابراین، امری که انسان را به شهود وجه حق می رساند، شناخت حقیقت خود و حرکت به سوی مقام اصلی خویش است و این، جز با تحصیل تقوا میسر نخواهد بود. در این زمینه، توصیه می شود کتاب مقالات استاد محمد شجاعی را با دقت، تکرار و وسواس مطالعه فرمایید، به هر حال باید دانست که:

هر کسی اندازه روشندلی - غیب را بیند به قدر صیقلی
هر که صیقل بیش کرد، او بیش دید - بیشتر آمد بر او صورت پدید(2)