قرآن در آیینه نهج البلاغه

نویسنده : آیت الله محمد تقی مصباح یزدی

مقدمه

با این که ما معتقدیم قرآن کریم بزرگ ترین هدیه الهی برای انسان ها و گران بهاترین میراث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان مسلمین است، امت اسلامی آن طور که شایسته است برای استفاده از این میراث عظیم از خود همت نشان نداده و نمی دهد. جامعه اسلامی پس از وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علی رغم تاکیدات فراوان حضرتش مبنی بر وجوب رجوع و عمل به قرآن، به عنوان ثقل اکبر، و فرا گرفتن علوم قرآن از اهل بیت علیهم السلام به عنوان ثقل اصغر، از تمسک به این حبل متین الهی محروم مانده است. در نتیجه جامعه اسلامی از جایگاه اصلی خویش که قرآن آنها را بدان مژده داده و می فرماید: انتم الاعلون ان کنتم مومنین(1) بازمانده اند و امروزه به این واقعیت تلخ می باید اقرار نمود که جامعه اسلامی به دلیل فاصله گرفتن از واقعیت قرآن و علوم اهل بیت، متحمل خسارت های جبران ناپذیری شده است.
اما علی رغم دوری مسلمین از حقیقت قرآن و غریب بودن این گوهر آسمانی و عطیه رحمانی، پرداختن به ظاهر آن در میان مسلمین گهگاه از رواج و رونق خوبی برخوردار بوده است.
عموم مسلمانان قرآن را کتابی مقدس و آسمانی که در شب قدر بر قلب مبارک پیامبر نازل شده است، می شناسند و بدان احترام می گذارند. امروزه چاپ قرآن کریم با کاغذهای عالی و جلدهای زرین، و تلاوت و حفظ آن و تسلط بر علومی که به ظواهر قرآن می پردازد، از قبیل تجوید و مانند آن جایگاه ویژه ای در فرهنگ مسلمین پیدا کرده است و هر از چند گاهی شاهد برگزاری مسابقات حفظ و قرائت قرآن کریم در سطح بین الملل کشورهای اسلامی هستیم و این خود جای بسی خوشبختی است.
البته ناگفته نماند که رونق گرفتن قرآن کریم در سایر کشورهای اسلامی نیز تا حدود زیادی مرهون حضرت امام خمینی (ره) و پیروزی انقلاب اسلامی ایران بوده است، زیرا بعد از پیام حضرت امام خمینی (ره) مبنی بر اداره حرمین شریفین به دست شورایی متشکل از کشورهای اسلامی بود که عربستان به تعمیر و توسعه حرمین شریفین، پرداخت تا بدین وسیله خود را پیشگام تبلیغ اسلام و قرآن وانمود کند و از توجه ملت ها و کشورهای مسلمان به ایران اسلامی جلوگیری کند.
در هر حال، پرداختن به ظاهر قرآن و دور ماندن از حقیقت آن، از بزرگ ترین مشکلاتی بوده است که پیوسته جوامع اسلامی از ناحیه آن ضربه های جبران ناپذیری خورده اند. روشن است که تا مسلمانان از ظاهر قرآن به باطن آن در نگذرند و از گفتار به عمل روی نیاورند، هدایت قرآن درباره آنها تحقق نیافته است.
این مجموعه در صدد بررسی عوامل دور افتادن مسلمانان از حقیقت قرآن و عترت، پس از وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیست. آنچه در این نوشتار آمده، جلوه هایی از حقیقت قرآن از دیدگاه نهج البلاغه و از زبان خود قرآن کریم است و خواننده، قرآن را از منظر امیر مومنان علیه السلام می شناسد و با عظمت آن آشنا می شود. همچنین به طرح پاره ای از شبهاتی که از جانب برخی معاندان مطرح می شود و پاسخ آنها، پرداخته شده است. در خاتمه نیز از زبان قرآن ناطق، علی علیه السلام، علل و انگیزه های شیطانی طرح این گونه شبهه ها بیان می گردد.
لازم به ذکر است که مطالب این کتاب در واقع مجموعه چند سخنرانی است که حضرت آیت الله مصباح یزدی در رمضان سال های 1377 و 1378 هجری شمسی در قم ایراد داشته اند. از آن جا که سعی بر آن بوده که تا حد امکان، مطالبی که استاد بیان کرده اند کم و زیاد و جا به جا نشود و فقط تلاش شده زبان گفتاری تا حدودی به زبان نوشتاری نزدیک گردد، لذا طبیعی است که دقت های معمول نگارشی و ویرایشی به طور کامل و صددرصد در این کتاب به چشم نمی خورد.
در پایان از محقق ارجمند جناب حجت الاسلام محمدی که کار تدوین این مجموعه را به انجام رسانده اند و نیز جناب حجت الاسلام نادری که امر ویرایش آن را بر عهده داشته اند سپاسگزاری نموده و مزید توفیقات ایشان را از درگاه ایزد منان خواستاریم.
انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

فصل اول : جایگاه قرآن در جامعه دینی

قرآن، تنها کتاب آسمانی در اختیار انسان

اگر بخواهیم به همه آنچه درباره قرآن در نهج البلاغه آمده است بپردازیم بحث بسیار طولانی می شود. امام علی علیه السلام در بیش از بیست خطبه نهج البلاغه به معرفی قرآن و جایگاه آن پرداخته است و گاه بیش از نصف خطبه به تبیین جایگاه قرآن و نقش آن در زندگی مسلمانان و وظیفه آنان در قبال این کتاب آسمانی اختصاص پیدا کرده است. ما در این جا تنها به توضیح پاره ای از توصیف های نهج البلاغه درباره قرآن کریم بسنده می کنیم. امام علیه السلام در خطبه 133 می فرماید: و کتاب الله بین اظهرکم ناطق لا یعیی لسانه؛ قرآن در دسترس و جلوی روی شماست. بر خلاف کتب آسمانی ادیان دیگر از قبیل کتاب حضرت موسی و حضرت عیسی علیه السلام، قرآن در اختیار شماست. گفتنی است که امم گذشته و به خصوص در بین یهود بنی اسرائیل کتاب مقدس در اختیار عموم مردم نبوده است؛ بلکه تنها نسخه های محدودی از تورات در نزد علمای یهود موجود بوده و برای عموم امکان مراجعه به تورات وجود نداشته است.
درباره کتاب آسمانی حضرت عیسی علیه السلام وضع از این هم نگران کننده تر بوده و هست؛ زیرا آنچه امروز به نام انجیل در میان مسیحیان شناخته می شود کتابی نیست که بر حضرت عیسی مسیح علیه السلام نازل شده؛ بلکه مطالبی است که به دست افرادی گردآوری و به نام اناجیل اربعه معروف شده است. بنابراین امم پیشین از دسترسی به کتب آسمانی محروم ماندند. اما وضعیت در مورد قرآن متفاوت است. کیفیت نزول قرآن و قرائت و تعلیم آن از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله به گونه ای بود که مردم می توانستند آن را فرا بگیرند و آیاتش را حفظ کنند و قرآن به طور کامل در دسترسشان باشد. از دیگر ویژگی های مهم این کتاب آسمانی آن است که خداوند متعال بر امت اسلام منت نهاده و خود، حفظ قرآن کریم را از هر گونه تهدیدی به عهده گرفته است. به علاوه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به قدری به فراگیری مسلمانان و حفظ آیات الهی اهتمام داشتند که در همان زمان رسول الله، عده زیادی از مسلمانان حافظ قرآن بودند و نسخه هایی از آیاتی که جدیدا نازل می شد در اختیار داشتند و به تدریج آنها را حفظ می کردند و به هر حال از طریق تکثیر این نسخه ها یا نقل سینه به سینه از حافظی به حافظ دیگر، قرآن در اختیار همگان قرار می گرفت.
حضرت علی علیه السلام می فرماید: کتاب الله بین اظهرکم؛ کتاب خدا در میان شماست، در دسترس شماست. ناطق لا یعیی لسانه. بجاست روی این جمله تاکید و تکیه شود. حضرت می فرماید: این کتاب گویاست و زبانش به کندی نمی گراید، از سخن گفتن خسته نمی شود و هرگز لکنت پیدا نمی کند، بنایی است که پایه هایش فرو نمی ریزد و پیروزمندی است که یارانش شکست نمی خورند.