راز و رمز نیایش

نویسنده : اسدالله اسدی گرما رودی

مقدمه

شناخت انسان و آگاهی بر ابعاد وجودی و معرفت بر نیازمندیهای او از دیرباز مورد توجه صاحبان خرد بوده و هر فیلسوف و حکیمی، و عارف و متصوفی و عالم و اهل تجربتی، با توجه به ابراز معرفی خویش کوشیده است تا با تاسیس مکتبی، آدمی را به سوی سعادت و خوشبختی سوق دهد. بدین جهت، در برآوردن نیازها و پاسخگویی به خواسته ها و به رشد تعالی کشاندن ابعاد وجودی انسانها هر یک، بنابر دایره وسع خرد و معرفت خویش، نسخه ها پیچیده و ارائه طریقتها نموده اند که تفصیل آن مورد بحث ما نیست، لیکن به طور اختصار، به همه تغییر و تحولات و نو آوریها و ابتکارات در عرصه علم و تجربه و فلسفه و حکمت که از گذر گاه پر پیچ و خم تاریک بشریت حاصل شده است، حتی بانیان و طرفداران اندیشه پوزیتیویسم نیز سرانجام پذیرایی واقعیتهای غیر مادی شدند و با پیدایش عصر جدید، افرادی همچون ویلیام جمیز با تاسیس مکتب پراگماتیسم بحث از ابعاد روحی و معنوی و تغذیه روحانی را در برنامه های خود قرار دادند.
امروز قضاوت تاریخ و تکامل علم و تجربه همان است که مکاتب آسمانی از دیرباز بر آن حکم می راندند. اینک بحث دعا و نیایش و راز و نیاز با خالق، به گفته الکسیسن کارل، همانند اکسیژن و آب مورد توجه و نیاز آدمی است.
در این تلاش، نگارند کوشیده است تا با تشریح و تبیین حقیقت دعا و پاسخگویی به پرسشهای مربوط و بیان شرایط و آداب آن، راه درست مناجات و ایجاد ارتباط عمیق و صحیح با پروردگار را بنمایاند. ختامه مسک و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون.
اسدالله اسدی گرمارودی

تعریف دعا

کلمه دعا و مشتقاتش که حدودا بیش از 200 بار در آیات قرآن کریم بکار رفته است(1)، از ریشه دعو و به معنی خواندن از آن منظور است. مثل:
فلم یزدهم دعائی الا فرارا(2).
پس خواندم جز فرار و اعراض آنها نیفزود.
و گاهی مراد همان درخواست و استمداد است. مثل:
الحمدلله الذی وهب لی علی البر اسمعیل و اسحق ان ربی لسمیع الدعاء(3).
ستایش مر خدایی را سزاست که در هر زمان پیری، اسماعیل و اسحاق را عنایت فرمود، همانا پروردگار من البته دعای بندگان را خواهید شنید(4).
آیه الله مشکینی (حفظه الله تعالی) در معنای لغوی و اصطلاحی دعا می گوید:
دعا در لغت به معنی صدا زدن و به یاری طلبیدن و در اصطلاح اهل شرع، گفتگو کردن با حقتعالی، به نحو طلب حاجت و درخواست حل مشکلات از درگاه او و یا نه نحو مناجات و یاد صفات جلال و جمال ذات اقدس اوست.(5)

فرق دعا با ندا

بین این دو مفهوم، یک نسبت عموم و خصوص مطلق وجود دارد: یعنی هر ندایی خود دعاست لیکن عکس آن صادق نیست.
راغب در مفردات گوید:
دعا مثل نداست مگر آنکه ندا گاهی فقط خواندن بدون ذکر اسم است ولی دعا بیشتر با ذکر اسم می شود.(6)
و در باب نون گفته است:
ندا بلند کردن صدا و اظهار آن است و گاهی به مجرد صدا اطلاق می شود.(7)
صاحب قاموس قرآن نظر مرحوم طبرسی را ترجیح می دهد و می گوید:
به نظر می آید فرقی از مجمع نقل شده بهتر و قانع کننده تر باشد.(8)