حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

نویسنده : محمد تقی سبحانی نیا

مقدمه

نخستین و بدیهی ترین نیاز موجودات زنده، آب و مواد غذایی است و هیچ جنبنده ای نیست که بدون مواد غذایی و آب بتواند به حیات خود ادامه دهد. از این رو، خداوند از آغاز آفرینش موجودات زنده، آب و مواد غذایی را در دسترس آنها قرار داده و راه چگونه خوردن و چگونه آشامیدن را نیز به صورت غریزی در وجود آنان نهاده است. هیچ نوزادی نیست که پستان را نیز به صورت غریزی در وجود آنان نهاده است. هیچ نوزادی نیست که پستان مادر را نشناسد و مکیدن آن را نداند، و هیچ نوزادی نیست که پستان مادر را نشناسد و مکیدن آن را نداند، و هیچ جانوری را نمی توان یافت که نداند چگونه باید خورد و بیاشامد. در میان انسانها هم کمتر کسی را می توان یافت که در اهمیت خوردن و آشامیدن تردیدی به خود راه دهد.
گذشته از لزوم وجود آب و غذا و اهمیت آشنایی با خوردن و آشامیدن، لذت بخش بودن این دو عمل، آنها را در نظر آدمی جلوه ای دو چندان بخشیده و در نظر بسیاری از انسانها، این سوء تفاهم را ایجاد کرده که زندگی در دنیا، تنها برای لذت بردن از اموری چون خوردن و آشامیدن و بهره گیری از دیگر لذتهای دنیوی و مادی است، غافل از آنکه این گونه نگریستن به دنیا و بر اساس این نگرش زندگی کردن، تفاوتهای چندانی با زندگی چهارپایان ندارد.
پس در حقیقت زیستن با این نگرش، گم شدن در کوچه های زندگی و فرو رفتن در مرداب لذتهای حیوانی را در پی خواهد داشت.
در کنار اهمیت فراوان خوردن و آشامیدن در نزد انسان، نزول احکام و دستورهای شرع مقدس و پی ریزی آداب مبتنی بر فرمانهای الهی که حلال و حرام و نیز آداب خوردن و آشامیدن را در خود گنجانده است، اعتبار و اهمیت این دو عمل را بیشتر نموده و موجب شده که انسانهای معتقد به مذاهب آسمانی، توجه ویژه خود را به آن معطوف دارند و دریابند که تمامی اعمال انسانها در دنیا، باید در مسیر رشد و تکامل او باشد و هدف اصلی از آفرینش انسان، رسیدن به همان مرحله، یعنی کمال و رشد معنوی است.
برای بررسی اهمیت خوردن و آشامیدن و کسب آگاهی بیشتر از آنها، می توان چهار ویژگی برای آنها تصور نمود:
1. دائمی بودن خوردن و آشامیدن تا دم مرگ؛
2. غالبا همراه با لذت بودن خوردن و آشامیدن؛
3. تعلق گرفتن یکی از احکام خوردنی ها و آشامیدنی ها احکام خوردنی ها و آشامیدنیها؛
4. وجود مجموعه ای از آداب و اخلاقیات مربوط به خوردن و آشامیدن (آداب خوردنی ها و آشامیدنی ها).
کتاب حاضر، در صدد است ویژگی چهارم، یعنی آداب مربوط به خوردن و آشامیدن را بررسی کرده و با رعایت اختصار و خلاصه گویی، آنها را بر اساس احادیث معصومان (علیهم السلام) برشمارد. باشد که این حرکت، گامی در راه محافظت و احیای آداب و سنتهای اسلامی در خصوص خوردن و آشامیدن بوده، بر آگاهی هر چه بیشتر جامعه از معارف بلند و دقیق دین آخرین پیامبر الهی بیفزاید.
در این مجموعه، نگارنده کوشیده است مجموعه آداب خوردن و آشامیدن را بر اساس آیات و روایات معصومان (علیه السلام) تنظیم نموده و دسترسی به آن را برای علاقه مندان به اخلاق اسلامی آسان گرداند.
البته جای تاسف است که با وجود آموزه های نورانی اسلام در خصوص این موضوع و ریشه دار بودن آن در فرهنگ اسلامی ما، و نیز مودب بودن گذشتگان ما به آداب اسلامی، از جمله آداب خوردن و آشامیدن، جامعه کنونی، روز به روز از این آموزه های اصیل دینی و ملی فاصله گرفته و همچون ملتهای بی هویت، مجذوب فرهنگ غریبان شده است. این تقلید نادرست، در بسیاری از رفتارها و هنجارهای اصیل، تاثیر منفی گذاشته و آنها را به ناهنجاری های رفتاری تبدیل کرده است.
متاسفانه دامنه تقلید نا به جا از فرهنگ بیگانگان، تا مرز خوردن و نوشیدن و آداب آن نیز پیش رفته و جامعه نیز بدون کمترین حساسیتی، از تقلید فرهنگ و آداب و رسوم بیگانگان ابایی ندارد. عجیب تر آن که در گسترش این فرهنگ بیگانه برخی رسانه ها نیز تبلیغ می کنند؛ غافل از آنکه تقلید بی جهت از آداب و رسوم بیگانگان و فراموش کردن آداب اسلامی و فرهنگ ریشه دار خود، به منزله پذیرش بی هویت خواهد بود؛ هویت و اصالتی که از قرنهای گذشته به ما رسیده و ملت و کشور ما را در زمره تاریخی ترین ملت های جهان قرار داده است.
نکته جالب توجه آنکه در بین احادیث نورانی اهل بیت (علیه السلام)، برخی احادیث در مذمت تقلید کورکورانه از بیگانگان به چشم می خورد، تا آنجا که تقلید کردن از آنها در مورد نان خوردن نیز نهی شده است.
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: لا تقطعوا الخبز بالسکین ولکن اکسروا بالید ولیکسر لکم خافوا العجم.(1)
نان را با چاقو نبرید، بلکه هم خود آن را به دست دو نیم کنید و هم برایتان دو نیم کنند(2) تا، با این کار با بیگانگان مخالفت کرده باشید.
با توجه به فرهنگی چنین غنی و پربار، که از تعالیم نورانی اسلام الهام گرفته است، حساس نبودن جامعه مسلمان ما در برابر حفظ ارزشهای معنوی و آداب و رسوم خود، نه تنها تعجب و تاسف هر انسان خردمندی را برمی انگیزد، بلکه هر کس باید در حد توان خود، در راه حفظ آداب و اخلاقیات دنی و ملی بکوشد.

هدف از نگارش

با توجه به آنچه گذشت، نگارنده در این مجموعه دو هدف عمده را دنبال می کند:
1. آشنایی هر چه بیشتر جامعه اسلامی و بویژه جوانان، با آداب خوردن و آشامیدن، چرا که از یک سوی بی خبری از آداب اجتماعی و رفتار صحیح مذهبی و دینی، و از سوی دیگر جلوه های رفتاری بیگانگان با صورتهای گوناگون و متنوع که هر روز خواسته و ناخواسته از سوی رسانه های ارتباط جمعی گزین شدن سنتهای بیگانگان است. بنابراین، آگاهی همگان از ارزشهای اخلاقی و رفتاری ملی - مذهبی، از مهم ترین راه های مقابله با هجوم فرهنگ بیگانه است.
2. هشدار به سرپرستان خانواده ها، و به صدا درآوردن زنگ خطر برای مسئولان نظام اسلامی در مورد خطرات از ارتزاق از راه حرام و آشنایی همه افراد جامعه با آثار حرام در روح و روان آدمی و برداشتن قدمی چند، در راه جلوگیری از گسترش بی مبالاتی به احکام دین.

شیوه نگارش

مجموعه پیش رو، به دو بخش کلی و خوردن و آشامیدن تقسیم شده است.
در بخش اول، سعی شده با تنظیم مطالب به صورت فصلهای متعدد، به سه پرسش اساسی از دیدگاه احادیث نورانی معصومین (علیه السلام) پاسخ داده شود که: چه غذایی باید بخوریم؟ چه وقت باید بخوریم؟ و چگونه باید بخوریم؟ در پایان بخش نیز آثار حرام خواری و پرخوری آمده است که از مباحث اساسی این مجموعه به شمار می رود.
در بخش دوم، آداب آشامیدن بررسی شده که خوانندگان محترم در طی چهار فصل، با آداب آشامیدن و بهداشت آن آشنا می شوند. و در فصل چهارم این نخش، بخاطر مناسبت موضوع مورد بحث به موضوع شراب و شرابخواری پرداخته شده، و خطرات دنیوی و اخروی آن با استناد به گفتار معصومان (علیه السلام) ذکر شده است.
البته همان گونه که اشاره شد، در این مجموعه سعی برگزیده گویی است.
از این رو، از پر گویی پرهیز شده و برای هر یک از آداب خوردن و آشامیدن، بیش از یک یا دو روایت آورده نشده است و از ذکر احادیث مشابه نیز پرهیز شده است.
امید که این کتاب، بتواند در حفظ و گسترش آداب اسلامی خوردن و آشامیدن در بین مسلمانان موثر واقع باشد و امت مسلمان را از گرفتاری در دام فرهنگ غرب و نیز حرام خواری و شراب خواری نگاه دارد.
والحمدلله رب العالمین
محمد تقی سبحانی نیا