فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

چگونه باید توبه کرد؟

توبه کنندگان باید بدانند تمام گناهانی که از آنان در گذشته سر زده، باید آنها را به یاد آورند و نسبت به همه گناهان پشیمان باشند؛ و هر گاه به یاد گناهان گذشته افتادند و از آن پلیدی ها ناراحت شدند و از شیرینی گناه بدشان آمد، بدرستی توبه کرده اند؛ چنانچه قرآن کریم به همه مومنان دستور داده است:
توبوا الی جمیعا آیه المومنون(151).
بنابراین، کیفیت توبه خالص بودن است که قرآن کریم می گوید:
یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبه نصوحا(152).
در روایتی از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - آمده است:
ان العبد لیذنب الذنب فیدخل فیه الجنه.
قیل: کیف ذلک یا رسول الله؟!
قال: یکون الذنب عینیه تائبا منه، فارا حتی یدخل الجنه(153)؛
همانا بنده ای گناه می کند و وارد بهشت می شود.
عرضه داشتند: ای رسول خدا چگونه می شود؟!
فرمود: گناه خود را در نظر بگیرد و از آن فرار و توبه کند تا وارد بهشت گردد.
سید بن طاووس - قدس سره - می فرماید: رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - روز یکشنبه در ماه ذی القعده بیرون آمدند و فرمودند: ای مردم! چه کسی می خواهد توبه کند؟
عرض کردند: همه ما می خواهیم توبه کنیم.
پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند: غسل کنید و وضو بگیرد و چهار رکعت نماز بخوانید و در هر رکعت، سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و یک مرتبه معوذتین (سوره فلق و ناس)(154) را بخوانید، پس از نماز هفتاد مرتبه استغفار کنید و در آخر لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم را بگویید و پس از آن بگویید: یا عزیز یا غفار، اغفرلی ذنوبی و ذنوب جمیع المومنین و المومنات فانه لا یغفر الذنوب الا انت.
سپس پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند: هیچ بنده ای از امت من نیست که این عمل را انجام دهد، مگر اینکه منادی از آسمان ندا دهد: ای بنده خدا! اعمال را از سر بگیر که توبه ات مقبول است و گناهت بخشیده شده است؛ و از زیر عرش، ملک دیگری صدا می زند ای بنده! مبارک باد بر تو و بر اهل تو و ذریه ات؛ و دیگری فریاد می زند: ای بنده! در روز قیامت طلبکارانت از تو راضی خواهند شد؛ و دیگری می گوید: ای بنده! باایمان می میری و دینداری و قبر تو وسیع و نورانی خواهد شد؛ و دیگری می گوید: ای بنده! پدر و مادرت از تو راضی خواهند شد، اگر چه بر تو خشمگین بوده باشند؛ پدر، مادر و ذریه ات بخشیده خواهند شد و خود نیر در دنیا و آخرت در وسعت رزق و روزی خواهی بود.
و جبرئیل ندا می دهد در وقت مرگت با عزرائیل می آیم تا مهربانی کند و مرگ و سختی آن را متوجه نشوی و روح از بدنت به آسانی خارج خواهد شد.
عرض کردیم یا رسول الله! اگر کسی این عمل را در غیر ماه ذی القعده انجام دهد، چگونه است؟
حضرت فرمود: همان گونه که بیان کردم، این کلمات را جبرئیل در معراج به من آموختند(155).
و رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود:
... الله باسط یدیه عند کل فجر لمذنب اللیل هل یتوب فیغفر له، و یبسط یدیه عند مغیب الشمس لمذنب النهار هل یتوب فیغفر له(156)؛
خداوند هر بامداد، دست رحمت خویش را به سوی کسی که شب، گناهی از او سر زده می گشاید که آیا (آن بنده) توبه می کند تا او را بیامرزد؟ و هر شامگاه دست رحمت خود را به سوی کسی که روز، مرتکب گناهی شده است می گشاید که آیا توبه می کند تا او را ببخشد؟.

توبه کنندگان در تاریخ

توبه حضرت آدم

حضرت آدم به عنوان جانشین پروردگار بر روی زمین آفریده شد و فرشتگان به دستور خداوند در برابر عظمت او سجده کردند و اذا قلنا للملائکه اسجدوا لادم فسجدوا...(157)؛ سپس به امر حضرت حق، خود و همسرش در بهشت ساکن شدند و قلنا یا آدم اسکن انت و زوجک الجنه(158)؛ و تمام نعمت های بهشتی در اختیارشان قرار گرفت؛ به جز یک درخت معین. ... فکلا من حیث شئتما و لا تقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین(159).
شیطان به سبب تکبرش سجده نکرد و از درگاه ربوبی رانده شد و به خاطر کینه و حسادت نسبت به آدم در مقام وسوسه آنان جهت خوردن از میوه آن درخت برآمد، تا اینکه آدم و حوا از آن درخت خوردند. دستور آمد آدم و حوا از بهشت بیرون روند.
هنگامی که بر روی زمین فرود آمدند، غم و اندوهی سخت و سنگین بر وجودشان سایه انداخت: قالا ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرین(160)؛
گفتند: پروردگارا! ما بر خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و به ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود.
آدم با آگاهی از کار خویش، ابراز ندامت کرد و راه توبه را پیش گرفت و توبه او تحقق یافت. او به وسیله ای نیاز داشت که خداوند نیز این وسیله را در اختیارش گذاشت: فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه انه هو التواب الرحیم(161)؛
سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت نمود و (خداوند) او را بخشید، اوست که توبه پذیر مهربان است.
لطف و عنایت حضرت حق شامل حال او شد و درهای رحمت به سویش بازگشت و این وسیله را در اختیار او گذاشت.
مرا از کلمات در آیه کریمه - که حضرت آدم توانست به وسیله آنها حالت سابق را به دست آورد - چیست؟
در برخی از روایات آمده است که چنین گفت:
سبحانک اللهم و بحمدک انی عملت سوءا و ظلمت نفسی فاغفرلی انک خیر الغافرین.
اللهم انه لا اله الا انت سبحانک و بحمدک انی عملت سوءا و ظلمت نفسی فاغفرلی انک انت الغفور الرحیم(162).
و نیز آمده است:
ساله بحق محمد و علی و فاطمه و الحسن و الحسین، الا تبت علی فتاب الله علیه(163).
و در روایتی از امام باقر - علیه السلام - آمده است که کلمات عبارتند از:
اللهم لا اله الا انت سبحانک و بحمدک رب انی ظلمت نفسی فارحمنی انک خیر الراحمین.
اللهم لا اله الا انت سبحانک و بحمدک رب انی ظلمت نفسی فتب علی انک انت التواب الرحیم(164).