فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

توبه نصوح

واژه نصوح از ماده نصح به معنای خیر خواهی خالصانه است و در آیه شریفه یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبه نصوحا(144).
مراد توبه خالص و کامل است که دارای شرایط ذیل می باشد:
1 - پشیمانی قبلی؛
2 - استغفار زبانی(145)؛
3 - ترک گناهان در حال و آینده.
از امام هادی - علیه السلام - در زمینه توبه نصوح سوال کردند. حضرت فرمودند: ان یکون الباطن کالظاهر و افضل من ذلک(146)؛
آن است که باطن، همانند ظاهر گردد و بهتر از آن (ظاهر) شود.
و امام سجاد امام زین العابدین - علیه السلام - در مناجات التائبین به پروردگار عرضه می دارد:
الهی انت الذی فتحت لعبادک بابا الی عفوک سمیته التوبه، فقلت: توبوا الی الله توبه نصوحا(147)؛
خدایا! تویی که به روی بندگانت دری به بخشش خود گشودی و نامش را توبه نهادی و فرمودی: به درگاه خدا توبه نصوح کنید.
و در حدیثی آمده است:
ان توبه النصوح هو ان یتوب الرجل من ذنب و ینوی ان لایعود الیه ابدا(148)؛
توبه نصوح این است که آدمی از گناه باز گردد و دل بر این دارد که دیگر هرگز به آن رجوع نکند.
معاذ در زمینه توبه نصوح از پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - سوال کرد. آن حضرت فرمود:
ان یتوب التائب ثم لا یرجع فی ذنب کما لا یعود اللبن الی الضرع(149)؛
توبه کننده توبه ای کند، آن گاه به گناه باز نگردد و همان گونه که شیر به پستان باز نمی گردد.
تعبیر رسول الهی - صلی الله علیه و آله و سلم - بسیار زیباست. ایشان درباره توبه نصوح می گوید: این توبه باید آنچنان تحولی در آدمی ایجاد کند که هرگز به گذشته باز نگردد.
امام صادق - علیه السلام - می فرماید:
اذا تاب العبد توبه نصوحا احبه الله، فستر علیه فی الدنیا و الاخره.
فقلت: و کیف یستر علیه؟
قال: ینسی ملکیه ما کتبا علیه من الذنوب، و یوحی الی جوارحه: اکتمی علیه ذنوبه، و یوحی الی بقاع الارض: اکتمی ما کان یعمل علیک من الذنوب، فیلقی الله حین یلقاه و لیس شی ء یشهد علیه بشی ء من الذنوب(150)؛
انسان باایمان توجه خالص و کامل نماید، خداوند او را دوست می دارد، (و زشتی های او را) در دنیا و آخرت می پوشاند.
راوی عرضه داشت: چگونه (گناهان او را) می پوشاند؟
امام - علیه السلام - فرمودند:
نسبت به دو فرشته او، گناهانی را که نوشته اند، از یاد آنان می برد و به اعضای بدنش الهام می کند گناهان او را بپوشانید؛ و به مکان های زمین الهام می کند گناهانی را که بر شما مرتکب شده است، بر او بپوشانید. پس او خداوند را هنگام ملاقات به گونه ای ملاقات می کند که هیچ چیزی بر گناهان او شهادت نمی دهد.
برای توبه نصوح تفسیرهای فراوانی شده است، ولی همه اینها به یک چیز باز می گردد، برای مثال:
الف)
1 - کم سخن گفتن؛
2 - کم خوردن؛
3 - کم خوابیدن.
ب)
1 - رد مظالم؛
2 - از مظلوم حلالیت طلبیدن؛
3 - اصرار ورزیدن بر اطاعت الهی.
ج)
1 - پشیمانی در دل؛
2 - استغفار زبانی؛
3 - ترک گناه در حال و آینده.

کمیت و کیفیت توبه

چگونه باید توبه کرد؟

توبه کنندگان باید بدانند تمام گناهانی که از آنان در گذشته سر زده، باید آنها را به یاد آورند و نسبت به همه گناهان پشیمان باشند؛ و هر گاه به یاد گناهان گذشته افتادند و از آن پلیدی ها ناراحت شدند و از شیرینی گناه بدشان آمد، بدرستی توبه کرده اند؛ چنانچه قرآن کریم به همه مومنان دستور داده است:
توبوا الی جمیعا آیه المومنون(151).
بنابراین، کیفیت توبه خالص بودن است که قرآن کریم می گوید:
یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبه نصوحا(152).
در روایتی از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - آمده است:
ان العبد لیذنب الذنب فیدخل فیه الجنه.
قیل: کیف ذلک یا رسول الله؟!
قال: یکون الذنب عینیه تائبا منه، فارا حتی یدخل الجنه(153)؛
همانا بنده ای گناه می کند و وارد بهشت می شود.
عرضه داشتند: ای رسول خدا چگونه می شود؟!
فرمود: گناه خود را در نظر بگیرد و از آن فرار و توبه کند تا وارد بهشت گردد.
سید بن طاووس - قدس سره - می فرماید: رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - روز یکشنبه در ماه ذی القعده بیرون آمدند و فرمودند: ای مردم! چه کسی می خواهد توبه کند؟
عرض کردند: همه ما می خواهیم توبه کنیم.
پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند: غسل کنید و وضو بگیرد و چهار رکعت نماز بخوانید و در هر رکعت، سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و یک مرتبه معوذتین (سوره فلق و ناس)(154) را بخوانید، پس از نماز هفتاد مرتبه استغفار کنید و در آخر لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم را بگویید و پس از آن بگویید: یا عزیز یا غفار، اغفرلی ذنوبی و ذنوب جمیع المومنین و المومنات فانه لا یغفر الذنوب الا انت.
سپس پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمودند: هیچ بنده ای از امت من نیست که این عمل را انجام دهد، مگر اینکه منادی از آسمان ندا دهد: ای بنده خدا! اعمال را از سر بگیر که توبه ات مقبول است و گناهت بخشیده شده است؛ و از زیر عرش، ملک دیگری صدا می زند ای بنده! مبارک باد بر تو و بر اهل تو و ذریه ات؛ و دیگری فریاد می زند: ای بنده! در روز قیامت طلبکارانت از تو راضی خواهند شد؛ و دیگری می گوید: ای بنده! باایمان می میری و دینداری و قبر تو وسیع و نورانی خواهد شد؛ و دیگری می گوید: ای بنده! پدر و مادرت از تو راضی خواهند شد، اگر چه بر تو خشمگین بوده باشند؛ پدر، مادر و ذریه ات بخشیده خواهند شد و خود نیر در دنیا و آخرت در وسعت رزق و روزی خواهی بود.
و جبرئیل ندا می دهد در وقت مرگت با عزرائیل می آیم تا مهربانی کند و مرگ و سختی آن را متوجه نشوی و روح از بدنت به آسانی خارج خواهد شد.
عرض کردیم یا رسول الله! اگر کسی این عمل را در غیر ماه ذی القعده انجام دهد، چگونه است؟
حضرت فرمود: همان گونه که بیان کردم، این کلمات را جبرئیل در معراج به من آموختند(155).
و رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود:
... الله باسط یدیه عند کل فجر لمذنب اللیل هل یتوب فیغفر له، و یبسط یدیه عند مغیب الشمس لمذنب النهار هل یتوب فیغفر له(156)؛
خداوند هر بامداد، دست رحمت خویش را به سوی کسی که شب، گناهی از او سر زده می گشاید که آیا (آن بنده) توبه می کند تا او را بیامرزد؟ و هر شامگاه دست رحمت خود را به سوی کسی که روز، مرتکب گناهی شده است می گشاید که آیا توبه می کند تا او را ببخشد؟.