فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

کمال توبه

برای کامل شدن توبه نه برنامه لازم است:
1 - ترک محرمات؛
2 - عمل صالح؛
3 - پاک دامنی؛
4 - محاسبه نفس؛
5 - راستگوی؛
6 - صبر و شکیبایی در برابر ناملایمات؛
7 - اعلان رضایت در مقابل آزمایش های الهی؛
8 - اخلاص در عمل؛
9 - تداوم داشتن توبه.
امام صادق - علیه السلام - می فرماید:
لابد للعبد من مداومه التوبه علی کل حال(141)؛
آدمی ناچار است در هر حال بر توبه مداومت ورزد.
و امام علی بن الحسین - علیه السلام - فرموده است:
اللهم و انه لا وفاء لی بالتوبه الا بعصمتک(142)؛
بار خدایا! نمی توانم به توبه خویش وفادار باشم، مگر به نگهداری تو.
اصرار و پافشاری بر تو و بازگشت همواره از گناه، از عوامل آمرزش پروردگار است که در این زمینه قرآن کریم می فرماید:
ربکم اعلم بما فی نفوسکم ان تکونوا صالحین فانه کان للاوابین غفورا(143)؛
پروردگارتان به آنچه دلهایتان می گذرد، از هر کس داناتر است اگر از شایستگان باشید، او توبه کنندگان را خواهد بخشید.

توبه نصوح

واژه نصوح از ماده نصح به معنای خیر خواهی خالصانه است و در آیه شریفه یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبه نصوحا(144).
مراد توبه خالص و کامل است که دارای شرایط ذیل می باشد:
1 - پشیمانی قبلی؛
2 - استغفار زبانی(145)؛
3 - ترک گناهان در حال و آینده.
از امام هادی - علیه السلام - در زمینه توبه نصوح سوال کردند. حضرت فرمودند: ان یکون الباطن کالظاهر و افضل من ذلک(146)؛
آن است که باطن، همانند ظاهر گردد و بهتر از آن (ظاهر) شود.
و امام سجاد امام زین العابدین - علیه السلام - در مناجات التائبین به پروردگار عرضه می دارد:
الهی انت الذی فتحت لعبادک بابا الی عفوک سمیته التوبه، فقلت: توبوا الی الله توبه نصوحا(147)؛
خدایا! تویی که به روی بندگانت دری به بخشش خود گشودی و نامش را توبه نهادی و فرمودی: به درگاه خدا توبه نصوح کنید.
و در حدیثی آمده است:
ان توبه النصوح هو ان یتوب الرجل من ذنب و ینوی ان لایعود الیه ابدا(148)؛
توبه نصوح این است که آدمی از گناه باز گردد و دل بر این دارد که دیگر هرگز به آن رجوع نکند.
معاذ در زمینه توبه نصوح از پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - سوال کرد. آن حضرت فرمود:
ان یتوب التائب ثم لا یرجع فی ذنب کما لا یعود اللبن الی الضرع(149)؛
توبه کننده توبه ای کند، آن گاه به گناه باز نگردد و همان گونه که شیر به پستان باز نمی گردد.
تعبیر رسول الهی - صلی الله علیه و آله و سلم - بسیار زیباست. ایشان درباره توبه نصوح می گوید: این توبه باید آنچنان تحولی در آدمی ایجاد کند که هرگز به گذشته باز نگردد.
امام صادق - علیه السلام - می فرماید:
اذا تاب العبد توبه نصوحا احبه الله، فستر علیه فی الدنیا و الاخره.
فقلت: و کیف یستر علیه؟
قال: ینسی ملکیه ما کتبا علیه من الذنوب، و یوحی الی جوارحه: اکتمی علیه ذنوبه، و یوحی الی بقاع الارض: اکتمی ما کان یعمل علیک من الذنوب، فیلقی الله حین یلقاه و لیس شی ء یشهد علیه بشی ء من الذنوب(150)؛
انسان باایمان توجه خالص و کامل نماید، خداوند او را دوست می دارد، (و زشتی های او را) در دنیا و آخرت می پوشاند.
راوی عرضه داشت: چگونه (گناهان او را) می پوشاند؟
امام - علیه السلام - فرمودند:
نسبت به دو فرشته او، گناهانی را که نوشته اند، از یاد آنان می برد و به اعضای بدنش الهام می کند گناهان او را بپوشانید؛ و به مکان های زمین الهام می کند گناهانی را که بر شما مرتکب شده است، بر او بپوشانید. پس او خداوند را هنگام ملاقات به گونه ای ملاقات می کند که هیچ چیزی بر گناهان او شهادت نمی دهد.
برای توبه نصوح تفسیرهای فراوانی شده است، ولی همه اینها به یک چیز باز می گردد، برای مثال:
الف)
1 - کم سخن گفتن؛
2 - کم خوردن؛
3 - کم خوابیدن.
ب)
1 - رد مظالم؛
2 - از مظلوم حلالیت طلبیدن؛
3 - اصرار ورزیدن بر اطاعت الهی.
ج)
1 - پشیمانی در دل؛
2 - استغفار زبانی؛
3 - ترک گناه در حال و آینده.

کمیت و کیفیت توبه