فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

1. تبدیل بدی ها به خوبی ها

الا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات و کان الله غفورا رحیما(106)؛
مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته انجام دهد که خداوند بدی های آنان را به نیکی ها تبدیل می کند و خداوند همواره آمرزنده مهربان بوده است.
در روایتی از امام صادق - علیه السلام - نقل شده است:
اوحی الله عزوجل الی داود علی نبینا و آله و علیه السلام: یا داود، ان عبدی المومن اذا اذنب ذنبا ثم رجع و تاب نم ذلک الذنب و استحیی منی عبد ذکره غفرت له و انسیته الحفظه، و ابدلته الحسنه و لا ابالی و انا ارحم الراحمین(107)؛
خداوند به داود پیامبر وحی کرد که ای داوود! بنده باایمان من، آنگاه که گناهی انجام دهد، سپس برگردد و از آن گناه توبه کند و به هنگام یادآوری از من شرم کند، او را می بخشم، و گناه را از یاد فرشتگان نگهبان می برم و به نیکی مبدل می کنم و باکی ندارم و حال اینکه من مهربان ترین مهربانان هستم.
و از رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - روایت شده است:
التوبه تجب ما قبلها(108)
توبه گناهان گذشته را می پوشاند.
و امام زین العابدین - علیه السلام - فرموده اند:
یا من استصلح فاسدهم بالتوبه(109)؛
ای آن که کار تباه ایشان را به وسیله توبه اصلاح کردی.
روزی پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - از کوچه ای عبور می کردند و مرد مسلمانی شیشه شراب به دست داشت، وارد همان کوچه شد وقتی که پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - را دید، ترسید گفت: خدایا توبه کردم دیگر شراب نمی خورم، مرا رسوا نکن، چون نزدیک به پیامبر مکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - شد.
حضرت گفتند: در این شیشه چیست؟
گفت: سرکه است.
حضرت فرمودند: مقداری در دست من بریز، وقتی ریخت، دید سرکه است، آن مرد گریست و عرضه داشت یا رسول الله قسم به خدا که سرکه نبود بلکه خمر بود ولی من توبه کردم و از خدا خواستم که مرا رسوا نکند، چنین شد.
آن حضرت فرمودند: چنین است که هر که توبه کند، خداوند سیئات او را به حسنات مبدل می فرماید(110).
و در زمان حضرت موسی مدتی باران نیامد. موسای کلیم همراه هفتاد هزار نفر از بنی اسرائیل برای دعا و در خواست باران به بیابان رفتند. پیامبر بزرگ الهی دعا کرد، ولی دعایش به اجابت نرسید، در مناجاتش به پروردگار عرضه داشت: خدایا! چرا دعای ما مستجاب نشد؟
به حضرت موسی خطاب شد: در میان دعا کنندگان فردی (سخن چین) بود و به همین جهت دعای شما به اجابت نرسید.
موسای کلیم در میان جمعیت انبوه فریاد زد: ای نمام (سخن چین) از میان جمعیت بیرون برو تا دعای مردم مستجاب شود! هیچ شخصی بیرون نرفت، ولی باران آمد.
حضرت موسی عرضه داشت: خدا یا! کسی بیرون نرفت، اما باران آمد.
خطاب رسید ای موسی! آن گاه که تو نمام را صدا زدی، او فهمید و به درگاه من روی آورد و گفت: خدایا! میان این مردم مرا رسوا مکن. توبه می کنم. چون توبه کرد و توبه او پذیرفته شد، دعای مردم مستجاب گردید(111).

2. توبه، سبب استجابت دعا

و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان(112)؛
و هنگامی که بندگان من، از تو درباره من بپرسند (بگو) من نزدیکم، دعای دعا کننده را به هنگامی که مرا بخواند، پاسخ می دهم.
در روایتی امام سجاد - علیه السلام - می فرماید: مردی خاندان خود را به کشتی سوار کرد و به دریا رفت. در میان راه، کشتی شکست و تنها، همسر آن مرد نجات پیدا کرد.
زن بر تخته ای که از کشتی جدا شده بود، نشست و موج دریا او را به ساحل جزیره ای برد. در آن جزیره مردی بود که تمام کارهای زشت را مرتکب شده بود. به آن زن گفت: از جن هستی یا آدمی زاد؟
گفت: آدمی زاد.
مرد، از او درخواست کار ناشایسته کرد زن به خود لرزید.
مرد گفت: چرا می لرزی؟
زن گفت: از خدا می ترسم.
جرقه اس در ذهن آن مرد ایجاد شد و از خوب غفلت بیدار شد.
مرد عرضه داشت: به خدا سوگند که من سزاوارترم به این ترس. پشیمان شد و آن زن را رها کرد و همتی جز توبه از گناهانش نداشت. در میان راه راهبی را دید که راه می رود.
گرمی آفتاب آنان را آزار می داد. راهب به جوان گفت دعا کن تا خدا بر ما سایه اندازد. آفتاب ما را می سوزاند.
جوان گفت: من برای خود نزد پروردگار کار خوبی نمی بینم.
راهب گفت: پس من دعا می کنم و تو آمین بگو. راهب دست به دعا برداشت و جوان آمین گفت: دعا به اجابت رسید. ابری بر سر آنان سایه انداخت و مقدار زیادی از روز راه رفتند تا سر دو راهی رسیدند ناگهان آن ابر بالای سر جوان رفت.
راهب گفت: تو از من بهتری، جوان داستانش را گفت.
راهب گفت: آنچه در گذشته گناه انجام دادی، بخشیده شد؛ به جهت آن ترسی که در دلت افتاده است. اکنون نیز باید به آینده ات بنگری(113).

3. توبه، گناه را از بین می برد

قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رمه الله ان الله یغفر الذنوب جمیعا انه هو الغفور الرحیم(114)؛
بگو: ای بندگان من بر خویشتن اسراف (زیاده روی) روا داشته اید! از رحمت خداوند ناامید نشوید، بی شک همه گناهان را می آمرزد؛ زیرا او آمرزنده مهربان است.
و در حدیث قدسی آمده است:
یا عیسی تب الی فانی لا یتعاظمنی ذنب ان اغفره و انا ارحم الراحمین(115)؛
ای عیسی! به سوی من توبه کن که هیچ گناهی در برابر آمرزش من بزرگ نمی نماید در حالی که مهربان ترین مهربانان هستم.
بنابراین، گناه زنگار روح است که با آب توبه پاک می شود.