فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

ج) توبه و بازگشت از گناه صغیره یا کبیره

از امام صادق - علیه السلام - درباره تفسیر آیه شریفهالله ولی الذین امنوا یخرجهم من الظلمات الی نور(66)؛
خدا یاور اهل ایمان است. آنان را از تاریکی به روشنی (عالم نور) می برد. طی روایتی آمده است: یعنی از تاریکی های گناهان، آنان را به نور توبه و بخشش می کشاند.
و امام زین العابدین - علیه السلام - می فرمایند:
اللهم انی اتوب الیک فی مقامی هذا من کبائر ذنوبی و صغائرها و بواطن سیئاتی و ظواهرها(67)؛
بار خدایا! اکنون از تمام گناهان؛ به سوی تو باز می گردم خواه بزرگ و خواه کوچک، خواه پوشیده و خواه آشکار.
انسان گنهکار اگر از تبهکاری و مخالفت با حضرت حق دست بردارد و نسبت به گذشته جدا پشیمان باشد و آن را ترمیم کند و نسبت به آینده اراده قطعی به ترک خلاف داشته باشد. به آن توبه عمومی و یا به اصلاح توبه عوام گفته می شود.

د) توبه و بازگشت از قصور و کوتاهی

چنانچه عارفان و اولیای خدا نسبت به معرفت و شناخت پروردگار کوتاهی نموده باشند و یا ترک اولی و نیز ترک مستحبات کرده باشند؛ یعنی در گذشته برخی از کارهای مستحبی، همانند نماز شب و صدقه دادن اول هر ماه را ترک کرده باشند و یا مکروهی انجام داده باشند - که سزاوار نبوده انجام دهند - این مرحله از توبه، مربوط به توبه خاص خواهد بود. در این مورد سعدی، شاعر زبردست می گوید:

عذر تقصیر خدمت آوردم - که ندارم به طاعت استظهار
عاصیان از گناه توبه کنند - عارفان از عبادت استغفار (68)

ه) توبه پیامبران

گفتنی است توبه پیامبران، از گناه و معصیت نیست، بلکه مراد از آیه شریفه لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الانصار(69)؛
به یقین خداوند رحمت خود را بر پیامبر و مهاجران و انصار شامل نمود.
رحمت خاص الهی است که شامل حال پیامبران می شود؛ چنانچه در آیه کریمهیرید الله لیبین لکم و یهدیکم سنن الذین من قبلکم و یتوب علیکم و الله علیم حکیم(70)؛ بیان شده است؛ بویژه نسبت به پیامبر عظیم الشان اسلام - صلی الله علیه و اله و سلم - که خطا و ترک اولی از ایشان سر نزده است که بخواهد از آن توبه کند.
در حدیثی از امام صادق - علیه السلام - آمده است:
کان رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - یستغفر الله عزوجل فی کل یوم سبعین مره و یتوب الی الله عزوجل سبعین مره(71)؛
پیامبر مکرم اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - در شبانه روز هفتاد بار درخواست آمرزش می نمود و هفتاد مرتبه به سوی خدا توبه می کرد.
و نیز آن حضرت فرموده اند:
ان رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - کان یتوب الی الله کل یوم سبعین مره من غیر ذنب(72)؛
پیامبر اسلام - صلی الله علیه و آله و سلم - هر شبانه روز هفتاد مرتبه به سوی خداوند، توبه می کرد؛ بدون اینکه گناهی از او سر زده باشد.
و از امام صادق - علیه السلام - روایت شده که فرمود:
ان رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - کان لا یقوم من مجلس و ان خف حتی یستغفر الله عزوجل خمسا و عشرین مره(73)؛
پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - تا بیست و پنج بار استغفار نمی کرد از هیچ مجلسی بر نمی خواست، گرچه کوتاه بود.
و اولیاءالله به جهت اینکه به غیر خدا توجه نموده اند، توبه می کنند. به این توبه، توبه خاص الخاص و یا اخص گفته می شود.
خواجه عبدالله انصاری می گوید: اقسام توبه، سه است: