فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

1 - توبه بندگان

و من تاب و عمل صالحا فانه یتوب الی الله متابا؛(8)
و هر کس توبه کند .و کار شایسته انجام دهد، به سوی خدا باز می گردد.
والذین عملوا السیئات ثم تابوا من بعدها و امنوا ان ربک من بعدها لغفور رحیم؛(9)
کسانی که گناه کردند، سپس توبه نمودند و ایمان آوردند، پروردگار تو پس از آن آمرزنده مهربان است.
این آیات به این معنا اشاره دارد که انسان باید از کارهای زشت بازگردد، به خداوند ایمان بیاورد و کارهای شایسته و پسندیده انجام دهد.

2 - توبه پروردگار

و یتوب الله علی المومنین و المومنات؛(10)
خداوند توبه مردان و زنان با ایمان را می پذیرد.
فمن تاب من بعد ظلمه و اصلح فان الله یتوب علیه؛(11)
کسی که پس از ستم کردنش توبه نماید و رستگاری (پیشه) نماید، خداوند توبه او را می پذیرد.
مراد از توبه پروردگار در این دو آیه، این است که خداوند متعال توبه انسان را می پذیرد، به شرط اینکه از انحراف بازگردد.
توبه خدا بر بنده در تمام قرآن با علی متعدی شده است مثل فتاب علیکم(12) و توبه بنده به سوی خدا در تمام قرآن با الی متعدی آمده نظیر فانه یتوب الی الله متابا(13) و این به مناسبت استعلاء حق تعالی و کوچکی بندگان است(14).
در کتاب اساس البلاغه آمده است:
تاب العبد الی الله من ذنبه؛
بنده به سوی خدا از گناهش توبه کرد.
و تاب الله علی عبده؛
خداوند بر بنده اش بازگشت، یعنی توبه او را پذیرفت.
بر اساس بیان قرآن هر توبه (یعنی بازگشت) از بنده به سوی خدا، مساوی با دو برگشت خداوند به سوی بنده می باشد، زیرا توبه یک عمل پسندیده ای است که محتاج به نیرو است و نیرو دهنده هم خداست، پس توفیق کار خیر را، اول خداوند عنایت می کند، تا بنده قادر به توبه می شود و از گناه خود بر می گردد. و سپس وقتی که موفق به توبه شد محتاج تطهیر از آلودگی گناهان و آمرزش است، آنجا نیز باز دیگر مشمول عنایت و رحمت و آمرزش خدا قرار می گیرد.
این دو عنایت و برگشت خدا همان دو توبه ای هستند که توبه بنده را در میان گرفته اند، قرآن می فرماید:ثم تاب علیهم لیتوبوا(15) این همان توبه اولی است، و می فرماید:فاولئک اتوب علیهم(16) این نیز توبه دومی است، و در میان این دو، توبه بنده قرار می گیرد(17).
بنابراین، توبه پذیری حضرت حق، جلوه ای از رحمت گسترده پروردگار متعال از بندگان است.

3 - دستور به توبه

و توبوا الی الله جمیعا آیه المومنون لعلکم تفلحون؛(18)
ای مومنان همگی به درگاه خدا توبه کنید تا رستگار شوید.
واستغفروا ربکم ثم توبوا الیه ان ربی رحیم و دود؛(19)
از پروردگار خود، آمرزش بخواهید، سپس به سوی او توبه کنید. همانا پروردگارم مهربان و دوستدار (بندگان) است.
در دو آیه شریفه، دستوری است از جانب خداوند که همه به درگاه او توبه کنند. براساس این آیات، حضرت حق به توبه (بازگشت) امر می کند؛ و اطاعت و پیروی از دستور پروردگار واجب است.