فهرست کتاب


توبه از منظر قرآن و روایات

سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

مفهوم توبه

واژه توبه و مشتقاتش 87 بار در قرآن کریم تکرار شده است. یکی از سوره های قرآن نیز به نام توبه ثبت شده است؛ زیرا در این سوره سرگذشت گروهی از مهاجران و انصار که توبه کردند بیان می شود.
لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الانصار الذین اتبعوه فی ساعه العسره من بعد ما کاد یزیغ قلوب فریق منهم ثم تاب علیهم انه بهم رووف رحیم(3).
و همچنین سرگذشت آن سه نفری که به جهاد نرفتند.
و علی الثلاثه الذین خلفوا حتی اذا ضاقت علیهم الارض بما رحبت و ضاقت علیهم انفسهم و ظنوا ان لاملجا من الله الا الیه ثم تاب علیهم لیتوبوا ان الله هو التواب الرحیم(4).
توبه در لغت به معنای بازگشت است. به چند نمونه از مفهوم لغوی این واژه در کتاب های لغت اشاره می کنیم.
در کتاب صحاح اللغه و لسان العرب آمده است:
التوبه: الرجوع من الذنب
توبه یعنی بازگشت از گناه.
و تاب الی الله: اناب و رجع عن المعصیه الی الطاعه؛
به سوی خدا توبه کرد یعنی (از غیر خدا برید و) از گناه به اطاعت بازگشت.
در حقیقت توبه به معنای بازگشت از گناه و پشیمان شدن از نافرمانی خداست، چنانچه در کتاب تاج العروس آمده است:
تاب الله علیه: ای عاد علیه بالمغفره، او رجع علیه بفضله و قبوله؛
توبه، یعنی خداوند با رحمت وسیع و آمرزش (گناهان) به بنده خود روی آورد و یا اینکه با فضل و پذیرش توبه، به بندگان توجه کرد.

مقدمه توبه

توبه، خارج شدن از جهل و نادانی و روی آوردن به دانش، آگاهی و بیداری است.
توبه کننده باید بداند توبه اش همراه با امید به مغفرت و رحمت الهی باشد و هرگز همراه با یاس و ناامیدی نباشد.
توبه، نخستین منزل سلوک است.
توبه واجب فوری است؛ چنانچه خداوند در آیه کریمه می فرماید:
و توبوا الی الله جمیعا آیه المومنون لعلکم تفلحون؛(5)
ای مومنان، همگی به سوی خدا باز گردید، امید است تا رستگار شوید.
توبه کنندگان باید بدانند توبه لقلقه سر زبان نیست و تنها گفتن استغفر الله کافی نمی باشد، بلکه باید از گناهان گذشته دست شسته، در برابر فرمان خدا تسلیم محض باشند و کارهای شایسته انجام دهند؛ چنانچه امام سجاد (علیه السلام) - فرموده است:
انما التوبه العمل و الرجوع عن الامر ولیست التوبه بالکلام؛(6)
توبه عمل کردن و بازگشتن عملی از گناه گذشته است، و گفتن زبانی توبه نیست.

حقیقت توبه

با اندکی حیا و یا اشکی در خلوت ریختن و یا دعایی خواندن و گفتن استغفر الله، توبه واقعی تحقق پیدا نمی کند؛ زیرا برخی به این صورت توبه می کنند، ولی پس از مدتی به همان گناهان گذشته باز می گردند. بنابراین، اگر توبه واقعی نباشد و انسان از صمیم دل پشیمان نگردد، هرگز اثری نخواهد داشت و اگر آدمی واقعا پشیمان باشد و بر ترک گناهان در آینده و جبران گذشته تصمیم جدی داشته باشد، توبه ای واقعی و بازگشتی حقیقی به حضرت حق کرده است.
در روایت بسیار مهمی، رسول خدا - صلی الله علیه و اله و سلم - فرموده است:
اتدرون من التائب؟
ژ: اللهم لا.
قال: اذا تاب العبد و لم یرض الخصماء فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یزد فی العباده فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یغیر لباسه فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یغیر رفقاءه فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یغیر فراشه و وسادته فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یغیر خلقه و نیته فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یفتح قلبه و لم یوسع کفه فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یقصر امله و لم یحفظ لسانه فلیس بتائب؛
و من تاب و لم یقدم فضل قوته من بدنه فلیس بتائب؛
و اذا استقام علی هذه الخصال فذاک التائب؛(7)
آیا می دانید توبه کننده کیست؟
گفتند: خیر.
فرمودند: هر گاه انسانی توبه کند، ولی طلبکاران را از خود راضی نکند؛
و هر کس توبه کند در عبادتش نیفزاید؛
و لباسش را (که از حرام به دست آمده) تغییر ندهد؛
و دوستانش را عوض نکند، و مجلسش را تغییر ندهد؛
و رختخواب و بالشش را عوض نکند؛
و اخلاق و نیتش را تغییر ندهد؛
و دلش به نور حقیقت باز نشود و انفاق نکند؛
و آرزویش را کوتاه و زبانش را حفظ نکند؛
و بدنش را از غذای اضافه حفظ ننماید، توبه نکرده است؛
هرگاه بر این خصلت ها خود را آراست، در حقیقت تائب است.
بنابراین، حقیقت توبه این است که کسی که با کار بدش فرمان خدا را زیر پا گذاشته، هم اکنون پشیمان شده باشد.
توبه در قرآن مجید به هفت بخش تقسیم شده است:
1 - توبه بندگان؛
2 - توبه پروردگار؛
3 - دستور به توبه؛
4 - پذیرش توبه؛
5 - توبه حقیقی؛
6 - روی برگرداندن از توبه؛
7 - پذیرفته نشدن توبه.