توبه از منظر قرآن و روایات

نویسنده : سید محمد حسین موسوی آل اعتماد

پیش گفتار

سپاس خدای را که ما را به توبه ای راهنمایی کرد که جز از فضل و کرم او آن را به دست نیاوردیم(1).
توبه، دری است از رحمت خداوند که بر روی بندگان گشوده شده است و اگر در توبه بسته می شد، رستگاری برای هیچ انسانی وجود نمی داشت.
زیرا انسان به گناه آلوده است، چنانکه رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - فرموده اند: همه فرزندان آدم خطا کارند و بهترین خطاکاران، توبه کنندگانند.(2)
تنها راه نجات، بازگشت به سوی حضرت حق و ایمان و عمل صالح است.
توبه دوای دردها، نجات بخش انسان و از نومیدی به امید و از ناسوت به لاهوت است.
توبه ارتقا دهنده آدمی به مقام والای کرامت است.
توبه آبروی ریخته شده را بر می گرداند.
توبه رحمت و مغفرت پروردگار را جلب می کند.
توبه نوارنیت و سعادت و وسیله رضایت خداوند است.
راه توبه همواره باز است و از گناهکاران خواسته شده که باز گردند.
تمام واژه های همه جا معنای مثبت ندارند، ولی توبه همه جا و در هر شرایطی مفهوم مثبت است.
بنابراین، بر ماست که حقیقت توبه، مراتب، موانع، ارکان، فضایل، قدرت، نشانه ها، آثار، پایه ها، انواع و شرایط آن را بشناسیم و با عنایت از حضرت حق و لطف و کمک اهل بیت - (علیهم السلام) - قدم در راه توبه گذران واقعی گذاشته، از گناه و معصیت دوری بجوییم و توفیق توبه را بیابیم.
امید است این اثر پیوسته چراغی پر نور فرا راه پویندگان راه توبه باشد.
محمد حسین موسوی اعتماد

مفهوم توبه

واژه توبه و مشتقاتش 87 بار در قرآن کریم تکرار شده است. یکی از سوره های قرآن نیز به نام توبه ثبت شده است؛ زیرا در این سوره سرگذشت گروهی از مهاجران و انصار که توبه کردند بیان می شود.
لقد تاب الله علی النبی و المهاجرین و الانصار الذین اتبعوه فی ساعه العسره من بعد ما کاد یزیغ قلوب فریق منهم ثم تاب علیهم انه بهم رووف رحیم(3).
و همچنین سرگذشت آن سه نفری که به جهاد نرفتند.
و علی الثلاثه الذین خلفوا حتی اذا ضاقت علیهم الارض بما رحبت و ضاقت علیهم انفسهم و ظنوا ان لاملجا من الله الا الیه ثم تاب علیهم لیتوبوا ان الله هو التواب الرحیم(4).
توبه در لغت به معنای بازگشت است. به چند نمونه از مفهوم لغوی این واژه در کتاب های لغت اشاره می کنیم.
در کتاب صحاح اللغه و لسان العرب آمده است:
التوبه: الرجوع من الذنب
توبه یعنی بازگشت از گناه.
و تاب الی الله: اناب و رجع عن المعصیه الی الطاعه؛
به سوی خدا توبه کرد یعنی (از غیر خدا برید و) از گناه به اطاعت بازگشت.
در حقیقت توبه به معنای بازگشت از گناه و پشیمان شدن از نافرمانی خداست، چنانچه در کتاب تاج العروس آمده است:
تاب الله علیه: ای عاد علیه بالمغفره، او رجع علیه بفضله و قبوله؛
توبه، یعنی خداوند با رحمت وسیع و آمرزش (گناهان) به بنده خود روی آورد و یا اینکه با فضل و پذیرش توبه، به بندگان توجه کرد.

مقدمه توبه

توبه، خارج شدن از جهل و نادانی و روی آوردن به دانش، آگاهی و بیداری است.
توبه کننده باید بداند توبه اش همراه با امید به مغفرت و رحمت الهی باشد و هرگز همراه با یاس و ناامیدی نباشد.
توبه، نخستین منزل سلوک است.
توبه واجب فوری است؛ چنانچه خداوند در آیه کریمه می فرماید:
و توبوا الی الله جمیعا آیه المومنون لعلکم تفلحون؛(5)
ای مومنان، همگی به سوی خدا باز گردید، امید است تا رستگار شوید.
توبه کنندگان باید بدانند توبه لقلقه سر زبان نیست و تنها گفتن استغفر الله کافی نمی باشد، بلکه باید از گناهان گذشته دست شسته، در برابر فرمان خدا تسلیم محض باشند و کارهای شایسته انجام دهند؛ چنانچه امام سجاد (علیه السلام) - فرموده است:
انما التوبه العمل و الرجوع عن الامر ولیست التوبه بالکلام؛(6)
توبه عمل کردن و بازگشتن عملی از گناه گذشته است، و گفتن زبانی توبه نیست.