عباس بن علی

جواد محدثی‏

زیارتگاه عشق

خورشید خونرنگ عاشورا غروب کرد. دو روز پس از آن حادثه، پیکر مطهر شهید بزرگ و سالار سپاه حسین (علیه السلام)، سقای کربلا، علمدار سیدالشهدا، عباس بن علی (علیه السلام) توسط گروهی از طایفه بنی اسد در کنار نهر علقمه به خاک سپرده شد.
امام سجاد (علیه السلام) که خود را برای دفن پیکر شهدا به کربلا رسانده بود، نوبت دفن بدن امام حسین و عباس که شد، شخصا وارد قبر شد و آن دو پیکر خونین را درون قبر گذاشت(78).
مدفن مقدس حضرت ابوالفضل (علیه السلام) در فاصله ای حدود سیصد متر در شرق قبر مطهر امام حسین، در یک بلندی در سر راه غاضریه قرار دارد و مزار او جدا از مرقد سیدالشهدا است تا مرکزیتی برای عاشقان معنویت باشد و قبله و بارگاه ملکوتی و با صفای او هم جایی باشد برای یاد خدا و دعا و نیایش تا دستهای پر نیاز و دعا به درگاه پروردگار بلند شود و به نام اباالفضل، که باب الحوائج است، متوسل گردد.
مرقد حضرت عباس در کربلا همواره مورد توجه شیفتگان حق بوده است و زائرانش با خضوع و خشوع و ادب، با چشمی اشگبار و با احترام به مقام والا و جایگاه رفیع این اسوه وفا و فتوت، آن را زیارت می کرده و می کنند. و با ارج نهادن به وفا و فداکاری او، از زندگی و شهادت آن سرباز و سردار رشید کربلا الهام می گیرد و درس غیرت می آموزد. این خط، همچنان در فرهنگ شیعی تداوم دارد.
عباس در دل و جان زائران موقعیتی ویژه دارد. او را به عنوان باب الوائجی که در حرمش حاجت می دهد می شناسد. مهابت نام عباس در دل دوست دشمن نهفته است، حتی دوستانش از قسم دروغ به نام او می ترسند و بدخواهان هم از بی احترامی به مزار و زائران و حرم اباالفضل هراس دارند و از قهر و غضب عباس حساب می برند.
چه بسیار بزرگانی که با ادب در آستان اباالفضل به زیارت خاضعانه پرداخته اند و چه بسیار حاجتمندانی که با توسل به او، حاجت خویش را از خدا گرفته اند. زیارت او مورد سفارش و تاکید پیشوایان دین بوده و برای آن، آداب و دستورهای خاصی گفته اند که در کتابهای دعا و زیارت آمده است.
محبوبیت اباالفضل العباس در دل شیعیان از محبت و احترام ائمه به آن حضرت سرچشمه می گیرد. آنان که عاشقانه برای او نذر می کنند و اطعام می دهند، دلباختگان کرامت و جوانمردی و فتوت اویند. حضرت زهرا (علیها السلام) عباس را همچون فرزند خود می داند و به او عنایت ویژه دارد.
یکی از مومنانی که همه روزه حرم امام حسین (علیه السلام) را زیارت می کرده، اما حرم حضرت عباس را هفته ای یک بار زیارت می کرده است، در خواب حضرت زهرا (علیها السلام) را می بیند. به آن حضرت سلام می دهد، اما بی اعتنایی آن بانوی پاک رو به رو می شود. می گوید: پدر و مادرم فدایت، چه کرده ام که از من اعراض می کنی؟! می فرماید: چون تو از زیارت فرزندم اعراض می کنی. می گوید: من فرزندت را هر روز زیارت می کنم. حضرت زهرا (علیها السلام) می فرماید: پسرم حسین را زیارت می کنی، اما پسرم عباس را کم زیارت می کنی(79).
تعابیری که از امام سجاد، امام صادق و حضرت ولی عصر - عجل الله فرجه - در گذشته درباره قمر بنی هاشم نقل کردیم، جایگاه رفیع او را نشان می دهد و ما را مشتاق زیارتش می سازد.
امام صادق (علیه السلام) به سرزمین عراق رفت و پس از زیارت قبر حسین بن علی (علیه السلام) به سمت قبر عباس رفت، کنار آن مرقد ایستاد و زیارتنامه ای خطاب به او خواند(80) تا برای ما الگویی برای عرض ادب به ساحت قمر بنی هاشم باشد. این زیارتنامه، که به روایت ابو حمزه ثمالی، از زبان امام صادق (علیه السلام) نقل شده است و متنی برای زیارت قبر آن حضرت و ترسیمی از فضایل اخلاقی و جهادی علمدار کربلاست، مفاهیمی همچون تسلیم، تصدیق، وفا، خیر خواهی، جهاد، شهادت، استمرار راه شهدای بدر و... را مورد تاکید قرار داده است. در این جا به ترجمه قسمتهای از زیارتنامه آن حضرت اشاره می کنیم:
سلام خدا و رسولان و بندگان صالح خداوند و همه شهیدان و صدیقان بر تو باد، ای فرزند امیر المومنین!
گواهی می دهم که تو نسبت به حسین بن علی (علیه السلام) آن امام مظلوم و جانشین پیامبر، تسلیم بودی و صدق و وفا داشتی.
لعنت حق بر قاتلان تو باد، بر آنان که حق تو را نشناختند و حرمت تو را زیر پا گذاشتند و میان تو و آب فرات، فاصله افکندند.
شهادت می دهم که تو مظلومانه شهید شدی...
من تابع شمایم و نصرتم برا شما آماده است و دلم تسلیم شماست.
سلام بر تو ای بنده صالح و شایسته و مطیع خدا و رسول و امیر المومنین و امام حسن و امام حسین (علیه السلام).
گواهی می دهم که تو راهی را رفتی که شهدای بدر، آن را پیمودند و مجاهدان راه خدا در آن راه با دشمنان دین جنگیدند و از دوستان خدا حمایت و دفاع کردند. خداوند، بهترین و بیشترین و کامل ترین پاداش به تو دهد.
گواهی می دهم که تو نهایت تلاش را در این راه کردی. خداوند تو را در زمره شهیدان محشور سازد و با رستگاران قرار دهد و بهترین جایگاه را در بهشت به تو عطا کند.
شهادت می دهم که تو نه سست شدی و نه کوتاهی کردی، بلکه با بصیرت در کار خود عمل کردی، به صالحان اقتدا و از آنان پیروی می کردی. خداوند بین ما و بین شما و پیامبرش و اولیایش در منزلهای بهشتیان جمع کند و ما را با شما محشور گرداند(81).

...................) Anotates (.................
1) سروده خلیل شفیعی.

2) تنقیح المقال، ج 2، ص 128.
3) العباس، ص 133.
4) شوری (42) آیه 23.
5) العباس بن علی، ص 123.
6) اعیان الشیعه، ج 7، ص 429؛ تنقیح المقال، ج 2، ص 128.
7) عباس، هم به معنای شیر شرزه و خشمگین است، هم به معنای عبوس و چهره گرفته، چون که آن حضرت نسبت به ظالمان و دشمنان چهره ای خشمگین داشت.
8) العباس بن علی، ص 25.
9) العباس، ص 138.
10) چهره درخشان قمر بنی هاشم، ج 1، ص 153 (به نقل از فرسان الهیجاء).
11) معالی السبطین، ص 277.
12) العباس بن علی، ص 23.
13) اعیان الشیعه، ج 7، ص 429.
14) العباس، ص 275؛ معالی السبطین، ص 267؛ فرسان الهیجاء، ج 1، ص 193.
15) مهالی السبطین، ص 33.
16) بحارالانوار، ج 44، ص 137.
17) العباس، ص 280.
18) به خاطر این او را ابوالفضل می گفتند، یعنی پدر فضل.
19) ر. ک: سفینه البحار، ج 6، ص 134.
20) برخی از آنان همچون عبیدالله، عباس، حمزه اکبر، ابراهیم جردقه و فضل در کتاب منتهی الامال (ج 1، ص 356) معرفی شده اند.
21) زندگانی قمر بنی هاشم، ص 37.
22) مقاتل الطالبین، ص 84؛ بحارالانوار، ج 45، ص 39.
23) ثواب الاعمال صدوق، به نقل از معالی السبطین، ص 270.
24) ان للعباس عندالله تعالی منزله یغبطه بها جمیع الشهداء یوم القیامه سفینه البحار، واژه عبس؛ حیاه الامام