جزوات احکام

نویسنده : متفاوت

روزه

(دوره هفتم شماره 8)
بسم الله الرحمن الرحیم
خدای متعال فرموده است:
روزه به من اختصاص دارد، و من خود پاداش آنم.وافی، ج 2، کتاب الصیام، ص 5، و احتمال می رود مقصود از و انا اجزی به. این باشد که من خود پاداش آن را می دهم.
از گفتار امام صادق علیه السلام
قرآن کریم می فرماید:
سوگند به خوشید و تابش آن و سوگند به ماه، آن گاه که در پی خورشید در آید، و سوگند به روز آن گاه که آن را آشکار سازد، و سوگند به شب آن گاه که آن را بپوشاند، و سوگند به آسمان و آن که آن را بنا نهاد، و سوگند به زمین و آن که آن را گسترده ساخت، و سوگند به جان و آن که آن را مستوی و کامل آفرید. و راه بدی و خوبی را بدو الهام نمود. رستگار کسی است که جان را پاک سازد و زیان کار آن که جان را در ظلمت و تاریکی های جهان و معصیت پنهان دارد. سوره شمس، آیه ی 1 - 9.
ضروری ترین وظیفه ی انسان در اسلام خودسازی در پرتور خداشناسی است، مسلمان باید خویشتن خویش را چنان که بایسته است بسازد، نه آن طور که امیال و هوسهایش خواسته است، و اسلام مکتبی است که این بایستگی را به مسلمانان می آموزد، و با احکام خود او را به سوی چنان بودنی که شایسته مقام انسان است سوق می دهد.
آئین مقدس اسلام و مجموعه ای احکام حیات بخش آن برای رهاندن انسان از دام خواسته های حقیر جسمانی و حیوانی است، چرا که تا عقاب جان آدمی از دام شهوت و هوس، و قید و بند نیازهای زمینی نرهد، هرگز به فراز قرب حق و به اوجهای آسمانی پر نمی کشد.
اسلام پیروان خویش را در هر گوشه از زندگی و در کشاکش نیازها و خواسته ها، به سوی وارستگی از بندهای حیوانی و آراستگی به فضایل نفسانی فرا می خواند، و احکام آن در هر زمینه مسلمان را به سوی همین هدف برتر می برد.
ما مسلمانان اگر به راستی، و نه تنها در سخن، که در عمل نیز، پیرو اسلام باشیم، و دستورات این آیین آسمانی را آن چنان که هست به کار بندیم، بی تردید به قله های فرازمند معنویت انسان نایل می آییم، همچنان که سلمان ها، ابوذرها، مقدادها، عمارها و چهره های بسیاری از این دست نائل آمدند و می دانیم که آن نامداران تاریخ انسان که مسلمانان واقعی عصر خویش بوده اند، در تمام ابعاد انسانیت خویش، اسوه و نمونه بودند. در صفا و صمیمیت چون سرچشمه های روشن آب؛ پاک و زلال، و در میدان مبارزه با مشکلات و نبرد با ناراستی ها، چون کوه، نستوه و استوار، و در دانش و اندیشه، چون دریا پرموج و ژرف، و در مناعت و بی نیازی از غیر خدا، چون آسمان بلند و برافراشته بودند.
آری، دستورات اسلام، در عین سادگی و شیرینی، چون صیقلی است که جان مسلمان را جلا می دهد، و چون اسلحه یی برنده در نبرد با هر چه جان را زمین گیر و جامعه را منحط و ناتوان می سازد، به کار می آید... .
پرورش اسلام برق ثروت را در چشم مسلمان حقیر می سازد، و هیبت مرگ را از اندیشه ی او می رباید، و به راستی شگفت آور است که شربت مرگ که در ذائقه ی هر جانداری تلخ ترین طعم را دارد، در ذائقه ی ایمان مسلمان گوارا می شود.
و با تکیه بر اسلام و شهادت ملتی ناتوان و غارت شده و اسیر، با فریاد تکبیر بر مستکبران جهان شورید و خواب خوش جهان خواران را چنان بر آشفت که هنوز از حیرت و شگفتی آن چه واقع شده است نرهیده اند!
حس خودخواهی، دلبستگی به خویش، پیروی از هوس ها، لذت جویی و پای بندی به خور و خواب و شهوت تن، بندهایی است که انسان ها را خوار و بی مقدار می سازد، و تا سرحد حیوان فرود می آورد، و اسلام با یک یک احکام خویش، بیش از هر چیز شکننده ی این بندها و رهاننده ی جان ها.
روزه، یکی از احکام انسان ساز اسلام است، که آگاهی از همه ی فواید، و پی بردن به فلسفه ی کامل آن، همچون سایر احکام الهی برای انسان عادی ممکن نیست؟ دانش محدود بشر نمی تواند راهگشای همه ی اسرار نهفته باشد و اندیشه بشری پاسخ گوی همه ی مجهولات نیست.
شاید روزی دانش انسان به حدی از کمال برسد که دریچه ی تازه ای به روی بشر بگشاید و حکمت های دستورات اسلام را باز شناسد... .
بنابراین ندانستن فلسفه ی احکام الهی نباید ما را از انجام آن باز دارد، و موجب نافرمانی و عصیان شود، چرا که این اطاعت کورکورانه نیست، بلکه بر علم و یقین تکیه دارد، زیرا مسلمان می داند که خدای جهان بر همه چیز دانا و از همه چیز آگاه است و نقص و نیازی نیز در ذات متعال او نیست که از اعمال ما سودی بخواهد، یا از زیانی بهراسد؛ خدای مهربان خیر محض است و برای بندگان خود جز خیر و سعادت نمی خواهد، پس اگر به چیزی فرمان می دهد خیر و سعادت ما در آن است و کمال و تعالی ما بدان بستگی دارد و هر چه را نهی می فرماید برای ما زیان بخش است و بر مصالح مادی و معنوی ما لطمه می زند.
در عین حال می دانیم که در بیشتر دستورات اسلام - اگر همه ی فلسفه ی آن بر ما روشن نیست - اجمالی از سود و زیان آن چه امر و نهی شده کاملاً آشکار است.
در اسلام به خداپرستی، عدالت، عفت، نیکی به دیگران، احسان به پدر و مادر و بستگان، کار و کوشش، راستی، وفا، یکرنگی و نیز به نماز، روزه، زکوة، انفاق، امر به معروف و نهی از منکر، حج، جهاد و... امر شده و از بت پرستی، شر و ستم و فحشاء و بدخواهی مردم و بدرفتاری با پدر و مادر و معاشران، سستی، تنبلی، دروغ، جفاکاری، نفاق، و نیز از شراب، قمار، زنا، ثروت اندوزی، دنیاپرستی، بی تفاوتی در اجتماع، تسلیم، ذلت در برابر دشمنان و... نهی شده است.
کدام خردمند است که در سودمندی آن چه در اوامر بر شمردیم و زیانمندی آن چه در معانی ذکر کردیم تردید داشته باشد، اگر چه تمام ابعاد فلسفی هر یک از این احکام را نداند؟!
بنابراین ندانستن فلسفه ی حکمی یا ندانستن تمام فلسفه ی حکمی به هیچ وجه بهانه ی سرپیچی از انجام آن نمی تواند باشد، زیرا اطاعت ما از خدای متعال تعبد محض نیست، بلکه حتی تعبد ما نیز بر اساس شناخت و آگاهی ما از علم و دانایی و مهر و خیرخواهی و کمال و بی نیازی او است، که نامش عزیز و جلیل باد.
اضافه بر این؛ مرسوم خام اندیشان است که در بررسی سود و زیان یک فرمان اسلامی، تنها به فواید جسمی و بهداشتی و حداکثر به فواید اجتماعی آن توجه می کنند، در حالی که پیروی از احکام اگر تنها به جهت همین فواید صوری باشد و نه به عنوان اطاعت از خدای متعال، ما هرگز به بندگی و برتر اسلام است نخواهیم رسید، به همین جهت روزه حتماً باید با نیت و قصد قربت و برای رضای خداوند متعال انجام شود، و بدون نیت باطل است، روزه ی بدون نیت و قصد قربت ممکن است فواید جسمی را دارا باشد، ولی سازندگی و فواید روحی این عبادت انسان ساز را فاقد خواهد بود، مسلمان باید تسلیم خدا باشد نه پرستنده ی تشخیص خود، و بدیهی است اگر در مسیر تسلیم در برابر حق، فسلفه ی احکام را نیز پی جویی کنیم و به برخی از آن ها پی ببریم، شایسته و پسندیده است.

فواید روزه

روزه، فواید جسمی و روحی فراوانی دارد، شفابخش جسم و توان بخش جان است، پاک کننده ی آدمی از رذائل حیوانی است، در ساختن فرد صالح و اجتماع به سامان بسیار مؤثر است، در تهذیب، تزکیه ی نفس و رهاندن انسان از خواهش های نفسانی تأثیر به سزایی دارد.
فواید طبی و بهداشتی روزه که از سودمندی های کوچک این فرضیه ی انسان ساز است، به حدی است که شاید نیاز به توضیح و تکرار نداشته باشد، و بیشتر مردم کم و بیش از آن آگاهند. ما به اختصار به گوشه ای از این فواید بهداشتی اشاره می کنیم:
معده و دستگاه گوارش از اعضاءِ پرکارِ اندام آدمی است. با سه وعده غذا که معمول مردم است تقریباً در همه ی ساعات، دستگاه گوارش به هضم، تحلیل، جذب و دفع مشغول است. روزه باعث می شود که از یک سو این اعضا استراحت کنند و از فرسودگی مصون بمانند و نیروه تازه ای بگیرند و از سوی دیگر ذخایر چربی که زیان های مهلکی دارند تحلیل رفته و کاسته شوند.
در روایات اسلامی حتی به فواید جسمی روزه نیز تصریح شده تا برخی از سست عنصران، اگر نه با ایمان کامل، لا اقل با توجه به فواید بهداشتی روزه، این فریضه ی ثمربخش را به جای آورند، و از سودمندی های گوناگون آن در حد خود بهره مند شوند.
پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در همین رابطه فرموده است: صوموا تصحّوا؛ جامع الاحادیث، ج 9، ص 100. روزه بگیرید تا سالم بمانید.
و نیز در روایات بسیاری پیشوایان گرامی اسلام فرموده اند: معده ی آدمی خانه ی بیماری های او است و پرهیز از غذا درمان آن است. سفینة البحار، ماده طب.
بدیهی است آن گاه این فواید بهداشتی بهتر به دست می آید که روزه دار امساک روز را با زیاده روی در شب تلافی نکند، که پرخوری خود، موجب زیان های چشمگیری برای دستگاه گوارش است.
با پیشرفت دانش پزشکی، برخی از پزشکان و متخصصان دریافته اند که امساک از خوردن و آشامیدن، عالی ترین روش درمانی است، یکی از پزشکان می گوید: طرح درمان به وسیله ی روزه چنان معجزه آسا است که به کار بستن آن مسیر طرح ها و برنامه های طب عملی و جراحی را تغییر خواهد داد، زیرا روزه راه تازه ای به روی دانش پزشکی می گشاید، و سلاح مؤثری برای مبارزه با بیماری ها به این دانش می بخشد، سلاحی که می توان آن را از راه های گوناگونی مورد استفاده قرار داد و انسان را در مبارزه با علت بیماری ها برای بهبود بیماران به نتیجه ی مطلوب و آشکار می رساند. روزه روش نوین، تألیف الکس سوفورین.
با روزه می توان بیماری هایی را بهبود بخشید و معالجه کرد. البته در صورتی که با اعتدال و میانه روی مقرون باشد، و هنگام سحر و افطار در خوردن و آشامیدن افراط نشود. روزه روش نوین، تألیف الکس سوفورین.
بررسی فواید بهداشتی و طبی روزه در این مختصر نمی گنجد، آنان که به توضیح بیشتری علاقه مندند می توانند به کتاب هایی که در این زمینه تألیف شده است مراجعه نمایند. برای اطلاع بیشتر به کتاب های (اهمیت روزه از نظر علم امروز تألیف دکتر صبور اردوبادی - روش نوین برای درمان بیماری ها - اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 3، تألیف دکتر پاک نژاد) مراجعه شود.
باید توجه داشت، بر خلاف تصور کوتاه اندیشان، روزه هیچگونه ضرری برای افراد سالم مکلف ندارد، و اگر کسی بیمار باشد و نتواند روزه بگیرد از انجام این تکالیف اسلامی معاف است و نیز اگر روزه بگیرد و با این کار بیمارتر شود، و یا روزه اش باعث گردد که بیماریش ادامه یابد، کار حرامی مرتکب شده و روزه اش هم نزد خدا پذیرفته نیست، بیماری که روزه برای او ضرر دارد نباید روزه بگیرد و فقط پس از بهبودی کامل لازم است در روزهای دیگری قضای آن را به جا آورده و جبران کند.
افراد سالم باید بدانند که روزه نه تنها زیانی برایشان ندارد، که خود چنان که گفتیم موجب تندرستی و صحت بدن است و به گفته ی برخی شکم پرستان که خود روزه نمی گیرند و دیگران را نیز از روزه باز می دارندو تلقین میکنند که روزه موجب زخم معده می شود، نباید اعتنا کرد، این گونه دروغ ها فقط بهانه ی افراد سست عنصری است که اسیر شکم خویشند، و از عزم و اراده ی انسانی در آن خبری نیست.
روزه باعث استراحت معده است، و در حال روزه داری اسید معده به جای غذا به وسیله ی صفرا خنثی می شود و زخم ایجاد نمی گردد. اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج 3، ص 79.
اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان متدین ماه مبارک رمضان را روزه می دارند، و به هیچ وجه شکایتی از این بیماری ندارند و نسبت بیماری زخم معده در میان روزه داران بیشتر از دیگران نیست.
همانطور که گفتیم فواید جسمی و بهداشتی روزه، اگر چه چشم گیر و غیر قابل انکار است، ولی مهم ترین فواید روزه اثرات بهداشتی آن نیست، متأسفانه برخی در بررسی فواید روزه تنها به اثرات بهداشتی آن بسنده کرده اند، در حالی که فواید برتر روزه به جنبه های معنوی آن مربوط می شود.
فواید جسمی روزه با اثرات معنوی آن در سازندگی، تربیت و تزکیه ی انسان، قابل مقایسه نیست، اگر چه همان فواید طبی هم گواهی است بر اصالت اسلام عزیز، چرا که این آیین فطری و آسمانی، چهارده قرن پیش با ژرف بینی و احاطه ای که جز از خدای متعال نمی تواند بود، در محیط جاهلیت عرب دستوراتی برای انسان ها وضع کرده است که دانش پزشکی با پیشرفت روز افزون خود روز به روز به گوشه هایی از حکمت آن پی می برد.

روزه عامل بازدارنده از گناه

روزه (به ویژه روزه ی ماه مبارک رمضان که در اسلام بر همه ی مسلمین مکلف که بتوانند روزه بگیرند واجب است)، عامل مؤثری است در ایجاد و تقویت روحیه ی تقوی و پرهیزکاری قرآن مجید این فایده ی بزرگ روزه را با جمله ی لعلکم تتقون یادآور می شود و این عبادت را عامل مهم تقوا می شمارد.
تقوا و پرهیزگاری در تربیت و سازندگی و شخصیت اسلامی یک مسلمان نقش بسیار مهمی دارد و برای رسیدن به همین اثر پرارزش است که بهترین عبادت در ماه صیام و در حال روزه اجتناب از گناهان است.
پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در خطابه یی فضیلت های ماه رمضان را برای مسلمانان بیان فرمودند: علی علیه السلام پرسیدند: بهترین اعمال در این ماه چیست؟
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پاسخ دادند: الورع عن محارم الله اجتناب و پرهیز از گناهان. وسائل الشیعه، کتاب الصوم، ج 7، ص 228.
روزه دار با به کار بستن این دستور الهی که شرط کمال روزه است، روح تقوا را در خود زنده می کند و این مراقبت ثمربخش در ماه مبارک رمضان و در حال روزه بسیار آسان تر است، چرا که گرسنگی و تشنگی و دیگر محدودیت های روزه، شعله های سرکش غرایز حیوانی و هوس ها را تا حد چشمگیری خاموش می سازد، و حتی اگر موقتاً هم باشد گریبان عقل و جان را از چنگ شهوات رها می سازد، و برای روزه دار زمینه ای آماده برای تمرین تقوا و پرهیزگاری فراهم می شود و با مراقبت و تمرین پیاپی در یک ماه، نیروی بازدارنده از گناه در او به وجود می آید، و خصلت خودداری در او ریشه گرفته و رشد می کند، و او با گذراندن این برنامه ی یک ماهه توفیق می یابد که پس از ماه روز نیز پرهیزگار باقی بماند، بدین ترتیب به مقام پرارج تقوا که به تعبیر قرآن و فرموده ی پیشوایان معصوم ما، کرامت انسان بدان وابسته است برای همیشه نایل آید. مستدرک الوسایل، ج 2، ص 302 - غررالحکم ص 274.