جهاد در قرآن

نویسنده : آیت الله سید حسن طاهری خرم آبادی

پیش گفتار

حرکت و عمل هر انسانی مولود فکر و انگیزه اوست و تا هدف و انگیزه ای، محرک انسان نباشد، هیچ فعل اختیاری از او سر نمی زند بنابراین، اگر افعال اختیاری انسان با مشکلات بیشتری همراه باشد، باید هدف و انگیزه قوی تری او را به حرکت درآورد؛ به خصوص اگر آن عمل با میل و طبع وی سازگار نباشد.
به همین دلیل، در دفاع - که امری فطری و غریزی انسان، بلکه هر موجود زنده ای است - انگیزه ای بس نیرومند لازم است تا انسان بتوانند در مقام دفاع از دین، با تلاش و جهاد برای گسترش آن برآید و جان و مال خود را در این راه بذل نمایند.
از این رو، قرآن کمتر موضوعی را چون جهاد و دفاع محور بحث قرار داده است و برای ایجاد انگیزه و هدف در انسان ها و تحریک آنان به سوی این امر عظیم، در کمتر موضوعی این همه آیه با تاکید به گونه های مختلف نازل شده است.
از سویی، می دانیم که اسلام و تمام مکتب های الهی و دعوت های آسمانی انبیا چون با منافع طاغوت ها و سلطه جویان هر زمانی تضاد داشته، لذا همیشه در برابر حرکت های انقلابی ای که برای برقراری عدل و قسط و احقاق حق صورت می گرفته، افرادی به مبارزه می برخاستند و جنگ بین حق و باطل، عدل و ظلم، مومن و کافر، انبیا و طاغوت های زمان همواره وجود داشته و هیچ پیامبری زندگی اش خالی از جهاد و مبارزه نبوده است.
و کاین من نبی قاتل معه ربیون کثیر فما و هنوا لما اصابهم فی سبیل الله و ما ضعفوا و ما استکانوا و الله یحب الصابرین و ما کان قولهم الا ان قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا و اسرافنا فی امرنا و ثبت اقدمنا و انصرنا علی القوم الکافرینآل عمران (3) آیه 146..
این نه تنها پیامبر اسلام است که سراسر زندگی اش با جهاد و دفاع سپری می شود و هفتاد غزوه و سریه را در مدت سیزده سال رهبری می کند، بلکه زندگی پیامبران چون نوح، ابراهیم، ایوب، یوسف، موسی و عیسی (علیه السلام) نیز سراسر مبارزه و جهاد بوده است. اسلام که دینی جاودانی و باقی است این ویژگی را دارد که پیروان خود را در طول تاریخ به دفاع از اسلام و مسلمانان مستضعف و به بند کشیده شده ابر قدرت ها دعوت می کند. زندگانی ائمه معصوم - سلام الله علیهم اجمعین - نیز به پیروی از پیامبر (صل الله علیه و آله و سلم) با مبارزه و درگیری با طاغوت های زمان خود و سرانجام نیل به شهادت سپری شده است و انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی (قدس سره) حلقه ای از سلسله مبارزه های حق علیه باطل است که از پیامبرانی چون نوح و ابراهیم شروع شده و به قیام جهانی مهدی - سلام الله علیه - منتهی خواهد شد.
با توجه به اهمیت مساله جهاد از نظر اسلام و قرآن، بحث و بررسی آیات جهاد امری ضروری به نظر می رسد. از این رو، در ماه رمضان سال 1354 شمسی در شهر کرمانشاه به تقاضای عده ای، بحثی کوتاه درباره تفسیر آیات جهاد شروع و با شرایط دشواری که از نظر امنیتی و برخورد رژیم در آن سال ها بود توفیق حاصل شد که پاره ای از آیات جهاد مطرح و بحث و بررسی شود. بعضی از دوستان این مباحث را از نوار پیاده کردند، ولی شرایط حساس و اشتغال به امور دیگر مانع می شد که آن مباحث در آن سال ها به چاپ برسد، ولی پس از پیروزی انقلاب با اضافات دیگری در مجله پاسدار اسلام به طبع رسید و اکنون که این مجموعه به همت جمعی از علاقه مندان چاپ می شود، ضمن تشکر از زحمات آقایان امیدوارم فرصت مناسبی پیدا شود تا آیات دیگر جهاد و دفاع را بحث و بررسی نموده، تقدیم خوانندگان محترم بنمایم. تذکر این نکته لازم است که در بیان آیات از ذکر اقوال مفسران و مسائلی که در خور این بحث علمی تفسیری است خودداری شده است تا بیشتر مورد استفاده عموم قرار گیرد.
و ما توفیقی الا بالله، علیه توکلت و الیه انیب
سید حسن طاهری خرم آبادی

بخش اول: تفسیر آیات جهاد

تفسیر آیات جهاد

از جمله مسائلی که در قرآن از اهمیت زیادی برخوردار است مساله جهاد است. جهاد از جهد و یا جهد به معنای طاقت و مشقت گرفته شده است. راغب اصفهانی در مفردات می گوید: الجهاد استفراغ الوسع فی مدافعه العدو؛ جهاد به نهایت رساندن تمام قدرت و توان است در دفاع از دشمن. به هر حال، معنای جهاد، تلاش و کوششی است که همراه با مشقت باشد. آیات قرآن نیز روشنگر همین معناست:
و وصینا الانسان بوالدیه حسنا و ان جاهداک لتشرک بی ما لیس لک به علم فلا تطعهماعنکبوت (29) آیه 8.؛
انسان را سفارش نمودیم که با پدر و مادر به نیکی رفتار کند و اگر آنان تلاش و کوشش کردند تا تو را از راه صحیح توحید به شرک گرایش دهند، پس آنان را فرمانبردار مباش.
با توجه به معنا و مفهوم گسترده جهاد، آن را به دو نوع جهاد با نفس یا خود سازی و جهاد با دشمن تقسیم می کنند و در گفتار معصومان - سلام الله علیهم اجمعین - نیز به این دو نوع جهاد اشاره شده است. دو فصل جهاد با نفس و جهاد با دشمن در کتاب های حدیث وجود دارد و همان گونه که جهاد و مبارزه با دشمن مشکلات و رنج و مشقت دارد، جهاد با هوی و هوس های حیوانی نیز رنج و دشواری های فراوانی دارد. آنانی که خود را در مسیر خود سازی قرار داده اند، تحمل مشقات را ضروری می شمارند؛ چرا که میزان موفقیت انسان ها در مبارزه با دشمن، بستگی دارد به مقدار خود سازی و پشت پا زدن آنان به آنچه موجب پای بندی انسان هاست. انسان های تن پرور و عافیت طلب، هرگز برای وارد شدن در صحنه نبرد آمادگی لازم را ندارد و چون هیچ هدفی جز منافع شخصی و کسب لذت های حیوانی و بهتر زیستن ندارند، از این رو، هیچ گاه با عشق و شوق در میدان مبارزه با دشمن پا نیم گذارند و خود را با خطر رو به رو نمی سازد. انسان از خود گذشته ای باید تا جان و مال خویش را در طبق اخلاص بگذارد و در راه الله جانبازی کند. و بر همین اساس است که در کلام پیامبر (صل الله علیه و آله و سلم) جهاد با نفس، جهاد بزرگ تر نامیده شده است.