ویژگی های بندگان خدا در قرآن

نویسنده : محمد محمدی اشتهاردی

پیش گفتار

قرآن کتاب انسان سازی و بزرگ ترین و آخرین کتاب آسمانی است، که از سوی خدا به واسطه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه آله و سلم) برای نجات انسان ها فرستاده شده است و در این زمینه کتابی کامل تر و برتر از قرآن نیست.
در قرآن همه اصول و راه کارهای هدایت انسان و دست یابی او بر قله رفیع تکامل انسانی ارائه شده است.
قرآن در همه اعصار باعث هدایت، نجات و پیروزی انسان ها بوده خواهد بود.
قرآن در سوره فرقان (1) ویژگی های بندگان ممتاز خداوند مهربان (عباد الرحمن) را - که دوازده خصلت است - بر شمرده، و در آخر می فرماید:
اگر بندگان خدا دارای این ویژگی ها باشند، قطعا هدایت یافته و به پاداش عظیم الهی خواهند رسید.
قرآن در این سوره به طور شفاف، نشانه های بندگان ممتاز خدا را بیان می کند و با ارائه طریق، پیروان خود را به انسان سازی در پرتو دوازده ویژگی فرا می خواند و در حقیقت، مساله شایسته سالاری را عنوان کرده و معیار برتری را در دوازده خصلت، که بعضی تحصیل ارزش ها و بعضی پرهیز از ضد ارزش ها دارد، مطرح می کند، که هر کدام اساس و کلید شایستگی های دیگر و موجب سعادت همه جانبه انسان است.
سیر این آیات از اثبات به نفی و از نفی به اثبات است و نشان می دهد که محور رستگاری انسان در تخلیه و تحلیه (پاک سازی و بهسازی) است و باید در هر دو جنبه (نفی ضد ارزش ها، و کسب ارزش ها) قوی و توانمند بود جالب این که این صفات دوازده گانه، در این آیات به همراه تکرار هشت موصول الذین ذکر شده، با این که شاید ذکر یک بار کافی بود و این بیانگر اهمیت هر یک از این خصال است. که به ترتیب عبارتند از:
1 و 2. تواضع و حلم (آیه 63)؛
3. شب زنده داری (آیه 64)؛
4. خوف از عذاب الهی و ابراز آن در دعا (آیات 65 و 66)؛
5. انفاق عادلانه، به دور از اسراف و سخت گیری (آیه 67)؛
6. اخلاص در توحید و یکتا پرستی (آیه 68)؛
7 و 8. پرهیز شدید از آدم کشی و بی عفتی (آیه 68)؛
9. پرهیز از امور باطل و بیهوده، و دوری از صحنه های باطل (آیه 72)؛
10. عبور کریمانه و معترضانه از کنار هر گونه لغو و پوچی (آیه 72)؛
11. تدبر در آیات قران برداشت صحیح از آنها (آیه 73)؛
12. دعا و در خواست فرزندان شایسته و امامت و رهبری پرهیزکاران (آیه 74).
آری، بندگان ممتاز و صالح باید دارای این صفات باشند، تا بر قله کمالات دست یابند، و ما که هر روز در پنج نوبت نماز واجب، بر بندگان صالح، سلام می کنیم و می گوییم: السلام علینا و علی عبادالله الصالحین؛ سلام بر ما و بر بندگان شایسته خدا این تلقین همیشگی مسلمانان است که در صف بندگان صالح خدا در آیند، و بدانند بنده صالح خدا بودن، دارای ویژگی هایی است، که با تحصیل آنها، مشمول سلام و درود خود و همه نماز گزاران می گردند.
این کتاب؛ تفسیر و توضیح این دوازده ویژگی است که قبلا به صورت سخنرانی در رادیو سراسری معارف، سپس به صورت چهارده مقاله در مجله ماهنامه پاسدار اسلام (2) منتشر شده، و اینک با تهذیب و تکمیل و تلخیص تحت چهارده عنوان، تقدیم می شود، امید آن که سازنده و ثمر بخش باشد.
محمد محمدی اشتهاردی

آیاتی از سوره فرقان

و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما 63 و الذین یبیتون لربهم سجدا و قیاما 64 و الذین یقولون ربنا اصرف عنا عذاب جهنم ان عذابها کان غراما 65 انها ساءت مستقرا و مقاما 66 و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما 67 والذین لا یدعون مع الله الها آخر ولایقتلون النفس التی حرم الله الا بالحق ولایزنون و من یفعل ذلک یلق اثاما 68 یضاعف له العذاب یوم القیامه و یخلد فیه مهانا 69 الا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات و کان الله غفورا رحیما 70 و من تاب و عمل صالحا فانه یتوب الی الله متابا 71 و الذین لا یشهدون الزور و اذا مروا باللغو مروا کراما 72 و الذین اذا ذکروا بایات ربهم لم یخروا علیها صما و عمیانا 73 و الذین یقولون ربنا هب لنا من ازواجنا و ذریاتنا قره اعین و اجعلنا للمتقین اماما 74 اولئک یجزون الغرفه بما صبروا و یلقون فیها تحیه و سلاما 75 خالدین فیها حسنت مستقرا و مقاما 76
سر آغاز

اهمیت ارزش ها

کرامت و شرافت انسان به ارزش های وجودی اوست، ارزش هایی که جانشین ضد ارزش ها گردد. با عبارت دیگر، سیادت و آقایی انسان با پرهیز از رذایل و تحصیل فضایل به دست می آید.
خدای تبارک و تعالی در قرآن کریم نیز هدف آمدن پیامبران را تزکیه و تعلیم بیان می کند.
هو الذی بعث فی الامبین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه(3)؛
خداوند کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده، رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آنان می خواند و آنها را تزکیه (پاک سازی) می کند و به آنان کتاب و حکمت می آموزد.
و این همان ترک رذایل و کسب فضایل است که از آن در علم اخلاق، به تخلیه و تحلیه تعبیر می شود؛ یعنی نخست باید خود را از هر گونه ملکات و حالت های انحرافی و گمراه کننده و گناه، تخلیه و پاک کرد و سپس، با زیورهای فضایل و ارزش های والای الهی و انسانی آراست.
به عنوان مثال، دو باغ را در نظر بگیرید که یکی بر اثر نامساعد بودن زمین و فضای آن، پر از علف های هرزه و مزاحم است و آثار و ثمری جز آفت های گوناگون نداد؛ روشن است که چنین باغی بی ارزش است و وجودش مایه نکبت و رنج و آزار خواهد بود. به عکس، باغ دیگری است که از نظر زمین و فضا و سایر ویژگی ها، ممتاز و شاداب بوده و دارای گل های رنگارنگ و میوه های مختلف است، و آفت ها و علف های هرزه از آن دور بوده و وجودش موجب بهره های فراوان و برکات سرشار است.
انسان منهای ارزش ها - که در ضد ارزش ها غوطه ور است - همانند باغ نخست می باشد که نام باغ را دارد، ولی در حقیقت شوره زاری بیش نیست. به عکس، انسانی که در صراط پرهیز از رذایل و تحصیل فضایل گام بر می دارد، همچون باغ دوم است که وجودش باغ دوم است که وجودش مایه برکات و آثار درخشان است. به قول مولانا:
نام فروردین نیارد گل به باغ - شب نگردد روشن از اسم چراغ
اسم گفتی رو مسمی را بجوی - ماه در بالاست نی در آب جوی
پیامبر اکرم (صلی الله علیه آله و سلم) به قدری ارزش ها را مهم و محترم می شمرد که در جنگ سپاه اسلام با قبیله طی هنگامی که سفانه، دختر حاتم طالیی اسیر گردید و به مدینه آورده شد و خود را به پیامبر (صلی الله علیه آله و سلم) معرفی کرد و پدرش حاتم را - که دارای خصلت های ارزشی بود - توصیف نمود، پیامبر (صلی الله علیه آله و سلم) به او فرمود:
این صفاتی که درباره حاتم گفتی از صفات مومنان است، اگر پدرت مسلمان بود ما به او رحمت می فرستادیم.
سپس به مسوولان فرمود:
خلوا عنها فان اباها کان یحب مکارم الاخلاق(4)؛
این دختر را به پاس احترام ارزش های اخلاقی پدرش آزاد سازید.
هم چنین وقتی در یکی از جنگ ها، خواهر رضاعی او را به صورت اسیر نزد آن حضرت آوردند.
پیامبر (صلی الله علیه آله و سلم) با دیدن او خوشحال شد و فرش خود را برای وی بر زمین گستراند و او را بر آن نشانید و خود بر روی خاک نشست و با چهره ای باز و خندان با او به گفت وگو پرداخت.
پس از آن که او رفت، برادر رضاعی اش آمد، پیامبر (صلی الله علیه آله و سلم) به او نیز احترام شایان کرد، ولی به اندازه خواهر رضاعی اش.
شخصی از علت این تبعیض پرسید.
فرمود:
لانها ابر بابیها منه(5)؛
زیرا این خواهر بیشتر از آن برادر به پدرش نیکی می کند.
این حادثه علاوه بر این که بیانگر نهایت تواضع پیامبر (صلی الله علیه آله و سلم) است، حاکی از آن است که حضرت برای ارزش ها احترام قائل بودند.
همان گونه که اشاره شد خداوند در سوره فرقان، عباد الرحمن را ستوده و دوازده فضیلت و ویژگی برای آنان ذکر کرده است و در پایان چنین نتیجه می گیرد:
اولک یجزون الغرفه بما صبروا و یلقون فیها تحیه و سلاما؛
آنان به خاطر صبر و استقامتشان، دارای درجات عالی بهشت - از پاداش الهی - هستند و در بهشت با تحیت و سلام روبه رو می شوند.
در این اثر، این ویژگی های دوازده گانه و پاداش آنها و نقش و صبر در تحصیل آنها را ذکر کرده، به شرح کوتاه هر کدام بپردازیم، به امید آن که با اتصاف به این ارزش ها والا، مدارج کمال را پیموده و در صف عباد الرحمن، (بندگان ویژه، ممتاز و خاص خداوند سبحان) قرار گیریم.