فهرست کتاب


آفات علم، آسیب شناسی حیات علمی دانشمندان

جواد محدثی‏

بدعتگذاران

عالمان راستین، در ادامه خط ائمه، رسالت حفظ دین و صیانت مکتب و پاسداری از مرزهای عقیده و نفی بدعتها را بر عهده دارند.
این مرزبانی مقدس، هم به صورت یک تکلیف بیان شده است، هم به شکل یک خبر که عالمان ربانی چنین می کنند؛ همواره و همه جا.
حدیث معروفی که از رسول خدا با عبارتهای متفاوت روایت شده که همواره، در هر نسلی، در هر قرن و عصری، مردی و مردانی از اهل بیت رسالت، در دفاع از حق و نفی بدعتها و زدودن تحریفها و پیرایه ها از پیکره دین قیام می کنند. خبر دادن از موضوع متعهدانه علمای زبده و مهذب و شجاع است. از جمله این روایت که:
یحمل هذا الدین فی کل قرن عدول ینفون عنه تاویل المبطلین و تحریف الغالین و النتحال المجاهلین، کما ینفی الکیر خبث الحدید(278).
و نیز این حدیث از امام صادق (علیه السلام):
... ان فینا اهل البیت فی کل خلف عدولا ینفون عنه تحریف الغالین و انتحال المبطلین و تاویل الجاهلین(279).
و آن جا که فرمان مقابله با بدعتهاست از جمله این حدیث رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):
... اذا ظهرت البدع فی امتی فلیظهر العالم علمه فمن لم یفعل فعلیه لعنه الله(280).
بدعت، یعنی وارد ساختن آنچه از دین نیست، در دین.
بدعتها، با اعتقادی است یا علمی یا آشکار است، یا پنهان.
اگر بهائیت، یک بدعتی آشکار و دست پرونده سیاست بیگانه است، گروهها و حزبهای بی نام و نشان و فرقه های بی تیتر و تابلو که مقاصد دیگری را دنبال می کنند، نوعی بدعت پنهانی اند، یا سیاسی یا فرهنگی یا اعتقادی و... حتی سیاسی!
ساختن فرقه ای و سپس دنبال اسناد و پشتوانه علمی و فکری از علوم مختلف گشتن برای تثبیت و توجیه آن، نوعی تحریف است که ظریف عمل می شود و طرارانی رهزن، در مسیر اندیشه ها و ایمانها کمین می کنند.
همواره قلعه دلها و گنج ذهنها و زمینه باورها، طمعکارانی را به فکر فرو می برده که چگونه بر آنان استیلا یابد و ذخائرش را به نفع خویش، به کار گیرند.
تکلیف و رسالت علمای راستین، مرزبانی از عقیده ها و حفاظت از ایمانهاست.
اگر سیاست بازان مذهب ساز، به معادلات سیاسی دلخوشند و پایبند؛ ربانیون به معادلات تکلیفی متعهدند و ملتزم.
حضرت رسول، می فرماید:
تفرقه افکنان در دین که دسته دسته گشتند، همان صاحبان بدعتهایند و اصحاب هواها.
توبه اینان پذیرفته نیست؛ من از آنان بیزارم و آنان از من بیگانه اند:
ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعاهم اصحاب البدع و اصحاب الاهواء، لیس لهم توبه، انا منهم بری ء و هم منی براء...(281).
و کدام ضربه بر پیکر دین، خطرناک تر از بدعت؟
به فرموده حضرت امیر (علیه السلام):
چیزی همچون بدعتها، ویرانگر دین نیست.
ما هدم الدین مثل البدع(282).
آیا از آفت، انتظاری جز این است؟

قرآن و بدعت در دین

زیر ساخت مذهبهای ساختگی، بدعت است.
بدعت، هم در شالوده مذهب سازی جای می گیرد، هم در پیکره و نقشه این بنا، هم در مصالح و ابزارش، هم در نمای بیرونی اش، هم در نقاشی و آب و رنگش...
بدعت،آمیزه ای است از لجاجت بر سر باطل، تعصب ناروا، هواپرسی مفرط، ضعف عقیده به مبدأ ا جهل به رنگ علم، سماجت در گمراهی، دروغ آراسته و افتراء بر خدا و رسول.
این فتنه، در ادیان پیشین و پیروان انبیاء سلف هم بوده است که قرآن با لحنی تند از آن یاد می کند.
کافی است واژه های: کذب، افتراء، ضلال، افک، سحر، تکذیب، صد، عوج،... را در قرآن پیگیری کنید تا لحن آیات را ببینید.
قرآن، کسانی را که بر خدا دروغ می بندند، ندانسته و جاهلانه یا آگاهانه به اضلال مردم می پردازند راه خدا را کج و بندگان خدا را گمراه می کنند از ستمکارترین افراد می شمارد.
از آنان که دست نوشته های خود را دین خدا قلمداد می کنند؛ از کسانی که در راه بر گرداندن مردم از عقائدشان می کوشند؛ از اهل کتابی که تلاش در به بیراهه کشاندن مردم دارند؛ از تفرقه افکنان در دین؛ از اختلاف پراکنان در مکبت و... نکوهش می کنند.
انبوهی از آیات نورانی قرآن، درباره این راه تاریک بدعتگذاران پیش روی ماست. بررسی و دقت در هر یک، گشاینده اسراری فراوان و عهده دار بیان گوشه ای از عبرت ها و هشدارها و خطرهاست.
آیا یقولون علی الله الکذب، کاری جز بدعتگذاری و مذهب سازی است؟
آیا افتری علی الله کذبا چیزی جز بافته های دانایان دور از خدا و تافته های بدعت آمیز آنان در به انحراف کشیدن دین صحیح مردم و آیین آسمانی است؟
آیا یصدون عن سبیل الله و یبغلونها عوجا، چیزی جز تحریف و دستکاری در صراط مستقیم است؟
از آن همه آیات، نمونه هایی آورده می شود، و پیگیری تفسیری و دقت و تجزیه و تحلیل آنها به عهده خود شما:
فمن اظلم ممن افتری علی الله کذبا لیضل الناس بغیر علم(283).
فمن اظلم ممن کذب علی الله و کذب بالصدق اذ جائه(284).
الذین یصدون عن سبیل الله و یبغونها عوجا...(285).
و یصدون سبیل الله و یبغونها عوجا اولئک فی ضلال بعید(286).
و لا تقعدوا بکل صراط توعون و تصدون عن سبیل الله من آمن به و تبغونها عوجا...(287).
ان الذین فرقوا دینهم و کانوا شیعا لست منهم فی شی ء(288).
فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم ثم یقولون هذا من عندالله(289).
قد کان فریق منهم یسمعون کلام الله ثم یحرفونه من بعد ما عقلوه و هم یعلمون(290).
ود کثیر من اهل الکتاب لویردوکم من بعد ایمانکم کفارا حسدا من عند انفسهم من بعد ما تبین لهم الحق...(291).
الم تر الی الذین اوتوا یصیبا من الکتاب یشترون الضلاله ویریدون ان تضلوا السبیل(292).
و ان منهم لفریقا یلوون السنتهم بالکتاب لتحسبوه من الکتاب و ما هو من الکتاب و یقولون هو من عند الله و ما هو من عند الله و یقولون علی الله الکذب و هم یعلمون(293).
و ما ختلف فیه الا الذین اوتوه من بعد ما جاءتهم البینات بغیا بینهم(294).
و لا تقولوا لما تصف السنتکم الکذب هذا حلال و هذا حرام لیفتروا علی الله الکذب ان الذین یفترون علی الله الکذب لا یفلحون(295).
و... آیات متعدد دیگر(296).
آن که به خود حق می دهد ذهنیات و یافته های خویش را به نام دین جا بزند خواسته یا ناخوسته موجب تفرقه در امت می گردد.
آن که بهره ای از علم کتاب دارد، به قصد گمراه ساختن مردم، ضلالت را می فروشد و با عقاید مردم بازی می کند.
آن دستی که مطالبی را می نویسد و به اسم دین و خدا به خورد مردم می دهد. خائن است. این لحن تهدید آمیز و ملامتگر نکوهش کننده قرآن، کافی نیست که انسان را در اظهار نظرها و ابداع رایها و ارائه تفسیرهای مد روز در تحلیل دین، به درنگ و تامل وا دارد؟ این حفره تباهی، بر سر راه اهل علم، بیشتر خطر می آفریند.
و این دره سقوط، آشنایان به مکتب را به کمک وسوسه های شیطانی و نفسانی، بیشتر به کام خود می کشد و عامل نجات از آن هم، خدا ترسی و پرواپیشگی و حزم و احتیاط است.

در روایات

گمراهی، همیشه به چهره ای روشن، پیش نمی آید.
ضلالت، بسیاری اوقات، نقاب هدایت به رخ می کشد و بیراهه پرچم راه بر دوش می نهد.
و تاجر فریب و فساد، برای اغوای مشتریان، به دروغ و دغل دست می یازد تا بر سر آنان کلاه نهد یا از سرشان کلاه بر گیرد.
بدعت نیز، که شاخه ای از مذهب سازی است، بیشتر زیر علم آیه ای از قرآن یا سنتی از رسول یا فتوای از فقها، طرح می شود و بسیار اتفاق می افتد که درو نمایه تباه را با ظواهر فریبا می آرایند. و چه نیکو و زیبا امیر مومنان، به این نکته و شیوه اشاره دارد که:
کم من ضلاله زخرفت بایه من کتاب الله، کما یزخرف الدرهم النحاس بالفضة الموعة(297).
چه بسیار گمراهی که با آیه از قرآن، آراسته می شود، آنگونه که درهم و سکه قلب را با نقره زر اندود، می آرایند!
ولی به هر حال، زشتی کار، به حدی است که شدیدترین نکوهشها در روایات معصومین درباره آن وارد شده است.
بدعت، زمینه ساز شرک و کفر است.
آن که از افزودن پیرایه به عقاید و احکام اسلام، ابا و هراسی ندارد از کجا که در اصل دین تشکیک نکند و کفر نگوید؟
آن که سخنی بدعت آمیز بگوید، یا عقیده ای بدعت آمیز داشته باشد، یا بدعتی را زنده کند، یا سنتی را بمراند، یا دعوتی گمراه کننده داشته باشد، یا از بدعتگذاران، ترویج و تبلیغ کند و باد به پرچم آنان بوزاند و آب به آسیاب آنان بریزد، نزد خداوند، مبغوض است و در قیامت، جهمنی است و از راه حق بیرون است و توبه اش پذیرفته نیست.
حد اقل بد عتگذاری و مذهب سازی آن است که کسی رای و نظری داشته باشد و مذهبی من در آوری عرضه کند و بر سر آن اصرار و تعصب بورزد.
به فرموده امام باقر (علیه السلام):
ادنی الشرک ان یبتدع الرجل رایا فیحب علیه و بغبض علیه(298).
پایین ترین مرتبه شرک آن است که کسی یک رای را ابداء کند و بر سر آن با دیگران حب و بغض داشته باشد.
شبیه این سخن را ابی العباس، از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده و می گوید از آن حضرت پرسیدم: کمترین چیزی که انسان به واسطه آن مشترک می شود چیست؟ حضرت پاسخ فرمود:
من ابتدع رایا غاحب علیه و ابغض علیه(299).
و حلبی همین سوال را از امام صادق می پرسد که: کمترین چیزی که بنده ای به واسطه آن کافر می شود چیست؟ حضرت پاسخ می دهد:
ان یبتدع شیئا فیتولی علیه ویبرء (یتبرء) ممن خالقه(300).
و نیز ابی ربیع از امام صادق می پرسد: کمترین چیزی که انسان را از ایمان بیرون می برد چیست؟ امام جواب می دهد:
الرای، یراه مخالفا للحق فیقیم علیه(301).
ایستادگی بر روی مواضع ناصحیح و نظرات مخالف خق و تعصب روی رای باطل، انسان را از حوزه ایمانی خارج می سازد.
این سخن، به تعبیرات مختلف، به صورت مکرر از رسوب خدا نقل شده است که:
ایاکم والبدع، فان کل بدعة ضلاله و کل ضلاله تسیر الی النار(302).
در کتابهای حدیثی شیعه و سنت، عنوانهای مستقلی روی مسأله بدعت، قیاس، رای، دین سازی و... گشوده شده که همه حاکی از خطیر بودن آن و زیانهای گسترده روحیه مذهب سازی و تفرقه در بنیان های دینی است(303).
آیا برای مذهب سازان، راه باز گشتی وجود دارد.
در روایات، از عدم پذیرش توبه بدعتگذاران دین ساز، سخن رفته است.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است:
ابی الله لصاحب البدعه بالتوبه(304).
خداوند، هرگز توبه صاحب بدعت را نمی پذیرد.
و نیز، از آن حضرت منقول است که:
ان الله غافر کل ذنب الا من احدث دینا و...(305).
خداوند هر گناهی را می بخشد؛ مگر عده ای را، از جمله دین سازان را.
و آیا توبه مذهب سازان، امکان پذیر است؟ توبه گمراه کنندگان مردم، به استغفار زبانی که نیست باید گمراه شدگان را به راه آورند، آیا این شدنی است؟
روایت است که امام صادق (علیه السلام) فرمود:
در گذشته های دور، مردی بود که از راه حلال در پی دنیا افتاد، نتوانست به دست آورد. از راه حرام هم دنیا طلبی کرد، باز چیزی به دست نیاورد. شیطان پیش او آمد و گفت:
فلانی! تو، نه از راه حلال و نه از راه حرام، نتوانستی دنیا به دست آری، آیا تو را به کاری داهمایی کنم که دنیایت افزون و پیروانت فراوان شود؟
گفت: آری.
گفت: دینی بساز و مردم را به آن فرا خوان.
آن مرد چنان کرد و مردم از او پذیرفتند و پیروی کردند و ثروتی به هم زد. سپس اندیشید: این چه کاری بود که کردم؟ دینی را بدعت نهاده و مردم را به آن خواندم؟ برای من توبه ای نیست مگر آن که نزد کسانی که دعوتشان کرده ام بروم و از آن راه بازشان گردانم، همچنان پیش آنان می رفت و به آنان می گفت: آنچه بازشان را به سوی آن خواندم باطل و بدعت است. و او می گفتند: دروغ می گویی، بلکه حق است و تو در دینت شک کرده و از آن دست کشیده ای.
چون چنین دید، زنجیری به گردن خود افکند و گفت: هرگز آن را نمی گشایم تا آن که خداوند توبه ام را بپذیرد.
خداوند، به پیامبری از پیامبران وحی کرد: به فلانی بگو، به عزتم سوگند آنقدر مرا بخوانی که رگهایت جدا شود، پاسخت نخواهم گفت، تا آن که حتی کسانی را هم که به بدعت تو مرده اند، به راه راست باز گردانی(306).