امام و ماموم در جلوه گاه حضور

نویسنده : محمد جواد ابوالقاسمی

مقدمه

مساجد در اسلام، بزرگترین نقش را در تقویت، تثبیت و توسعه زیر ساختهای فرهنگ اسلامی داشته اند و نگهبانان و حافظان اسلام از این مکان مقدس، مانند دژی پولادین و استوار برای حفظ، بقا و پایداری اسلام بهره جسته اند.
رهبر اصلی این کاروان هدایت، امام جماعت بوده است و مأمومان به عنوان یاران و اصحاب، همراه با امام حرکت کرده اند و با برقراری رابطه ای صمیمی و حفظ مناسبات و حقوق متقابل، این کانون الهی را گرم، فعال و تأثیر گذار نگه داشته اند و چون آبی زلال در بستر تاریخ جاری شده اند.
امام و مأموم ، در یک حرکت ترکیبی و مکمل، ساز و کار پایداری اسلام را سامان داده اند و در یک تلاش، شجره طیبه اسلام ناب را حراست و باغبانی کرده اند.
اگر تاکنون از اسلام اسم و رسمی باقی مانده است و اگر از مسلمانی نشانی وجود دارد، همه و همه از برکات این مراکز نور نشأت گرفته و با تلاشها و زحمتهای خادمان واقعی آن تداوم پیدا کرده است، ولی در یک نگاه اجمالی به نظر می رسد، علی رغم اهمیت مسأله، در میان هزاران کتاب و مقاله ای که در موضوعهای مختلف به رشته تحریر درآمده است آنچنان که شایسته شأن، منزلت و جایگاه آن باشد کار بایسته ای صورت نپذیرفته است، لذا بر آن شدیم تا مجموعه ای را مشتمل بر مباحث مرتبط با امام و مأموم فراهم آوریم که اهم موضوعات آن عبارت است از:
1- سخنهای ناگفته مأمومان برای امام و مطالب اظهار نشده امام برای آنان.
2- جایگاه و اهمیت امام و مأموم برای دیگر مسلمانان و انسانهای پاک سرشت.
3- نماز جماعت به مثابه نقطه اصلی اتصال امام و مأموم و جایگاه رفیع آن.
4- آداب حضور در نماز جماعت و شیوه برخورد و معاشرت با دیگر نمازگزاران و نحوه ارتباط با امام جماعت از سوی مأمومان.
5- جایگاه و شاخصه های امام جماعت و وظایف عمده وی از جمله: برگزاری نماز جماعت، مدیریت فرهنگی مسجد، ارتباط با مردم و حضور فعال در صحنه های سیاسی، اجتماعی و....
گفتنی است موضوعهایی چون آداب حضور در مساجد و همچنین مدیریت مساجد و سایر موضوعهای مرتبط با آن از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار است که در مجموعه دیگری ارائه خواهد شد.
امید است خداوند بزرگ، این خدمت کوچک را قبول فرماید و ما را در ثواب نمازگزاران شریک کند.
محمد جواد ابوالقاسمی.

فصل اول: اهمیت و فضیلت نماز جماعت:

ادیان، مذاهب، مکتبها و نیز شخصیتهای سیاسی برای تربیت پیروان و هواداران خود برنامه ها و طرحهای عملی متنوعی ارائه می دهند و افکار و اندیشه های خود را از این طریق تثبیت می کنند.
و لکل امه جعلنا منسکاً هم ناسکوه سوره حج، آیه 67.
برای هر امتی پرستشگاه و راه و روشی قرار دادیم که برای تقرب به خداوند از آن بهره گیرند.
در آیین مسیحیت مراسم دعا و نیایش به سبک خاصی انجام می شود؟ گروههای همخوان، آهنگ خاص کشیش، بوی خوشی که همزمان به مشام می رسد و موسیقی گوشنوازی که نواخته می شود جلوه خاصی به مراسم عبادی آنان می بخشد به گونه ای که قشرهای مختلف جامعه اعم از زنان، مردان، پیران، جوانان و نوجوانان با آرایش و آداب ویژه در روزهای یکشنبه در کلیساها اجتماع می کنند؛ این صحنه حضور به گونه ای است که آیین مسیح در رونق کلیساها تا حدود زیادی مرهون آن است و هر بیننده و تماشاگری که در این آیینها شرکت می کند تحت تأثیر جاذبه های ظاهری و خیره کننده آن قرار می گیرد.
هندوها، سیکها و سایر گروههای دینی در هندوستان و دیگر مناطق نیز برای حضور در معابد، آداب خاصی دارند و مراسم عبادی به صورت فردی و گروهی انجام می گیرد. در این مراکز و محافل که آمیزه ای از آهنگها، صداها و آلات موسیقی است، فضایی معنوی و جذاب شکل می گیرد و کتابهای مقدس با صوتی دلنشین خوانده می شود.
اسلام که دینی جاودانه، فراگیر و در برگیرنده همه نیازهای مادی و معنوی بشری است وظایف سنگینتری را به عهده دارد و برای تربیت هواداران و پیروان خود برنامه های متنوعی را پیش بینی کرده است که اهتمام به آن باعث تقویت، عزت و سرافرازی مسلمانان و حفظ اقتدار آنان می شود.
نماز جمعه و جماعت یکی از جلوه های شکوهمند و برنامه های تربیتی اسلام است. نحوه حضور در مساجد، شکل صفها، شرایط امام، شرایط مأموم و سایر آداب، حکایت از مجموعه ای زنده پر تحرک و با نشاط دارد. آنگاه که صدای مؤذن از مناره مسجد شنیده می شود مسلمانان دست از کار دنیایی می کشند و برای تطهیر روح و مروری مجدد بر تعالیم و حبخش اسلام به سوی مساجد سرازیر و با نگاه محبت آمیز با دیگر برادران و خواهران خود روبه رو می شوند و با دقت و نظم کامل شانه ها را در کنار هم قرار می دهند و پشت سر امام می ایستند و همراه با امام به رکوع سجود می روند.
این حرکت الهی اگر با همه آداب و مستحبات آن بجا آورده شود
جزو جذابترین و موثرترین برنامه های جمعی عبادی است. زیرا همه اذکار، حرکات و سکنات دارای معنا و مفهومند و با عقل و درایت نیز سازگارند. در این برنامه یک مسلمان تنها نیست و خود را در جمع برادران و خواهرانش احساس می کند، با دلها و قلبها با همدیگر پیوند ایجاد می کنند و عشق، علاقه، دلسوزی، همدردی، تعاون و همکاری بین آنان فزونتر می شود.
این عبادت جمعی سرشار از مهر و وفاست و چون دلها و قلبها با یکدیگر گره می خورند و فضای ملکوتی و اسلامی و الهی ایجاد می شود، افراد حاضر در این محفل الهی، فرد نیستند، بلکه جزئی از یک مجموعه قدرتمند و فعال محسوب می شوند.
در این مدرسه عشق و تربیت کلیه برنامه ها و آموزه های دینی، در عمل تکرار می شود و نتیجه این تکرار، شکل گرفتن و تثبیت روح دین و دینداری و بارور شدن اخلاق کریمه و ادب اسلامی در بین جامعه است.
اگر در فرهنگ اسلامی برای یک رکعت نماز جماعت ثواب هزارها رکعت داده می شود شاید به این جهت است که خواندن نماز بتنهایی (فرادا) ارزش چندانی ندارد و تأثیر گزاری آن برای اصلاح روح و روان و تقرب به خداوند قابل مقایسه با نمازی که به جماعت خوانده می شود، نیست.

فضیلت نماز جماعت

در کتابهای روایی و فقهی گفتارهای با ارزش و مهمی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه معصومین(علیه السلام) درباره اهمیت و فضیلت نماز جماعت نقل شده است که مشهورترین آنها این حدیث از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)است:
پس از نماز ظهر، جبرئیل همراه با هفتاد هزار فرشته دیگر نزد من آمد و گفت خدایت بر تو درود فرستاد و دو چیز گرانبها که تاکنون نصیب هیچ یک از پیامبران نشده است به تو اهدا کرد. یکی از آنها بجای آوردن نماز به جماعت در پنج وقت است.
جبرئیل در ادامه اظهار داشت: ای محمد(صل الله علیه و آله و سلم)! هرگاه که شرکت کنندگان در نماز جماعت دو نفر باشند در مقابل هر رکعت نماز آنان خداوند بزرگ ثواب 25 نماز را خواهد نوشت. اگر سه نفر باشند برای هر رکعت ثواب ششصد نماز و اگر چهار نفر باشند، برای هر رکعت ثواب هزار و دویست نماز و اگر پنج نفر باشند،برای هر رکعت ثواب دو هزار و چهارصد نماز و اگر شش نفر باشند، برای هر یک از آنها در مقابل هر رکعت چهار هزار و هشتصد نماز و اگر هفت نفر باشند،برای هر یک از آنها در مقابل یک رکعت نه هزار و ششصد نماز و اگر هشت نفر باشند، برای هر یک از آنها در مقابل یک رکعت نماز ده هزار، دویست نماز و اگر نه نفر باشند، خداوند برای هر یک از آنها در مقابل یک رکعت ثواب سی و هشت هزار و چهارصد نماز عطا می کند و اگر ده نفر باشند، خداوند برای هر یک از آنها در مقابل یک رکعت ثواب هفتاد و دو هزار و هشتصد نماز عطا می کند.
هنگامی که از ده نفر بیشتر شوند، اگر همه دریاهای آسمان و زمین مرکب شوند، همه درختها به قلم تبدیل شوند، همه آفریده های خداوند نویسنده شوند، قادر به نوشتن ثواب یک رکعت از نمازهای آنان نخواهند شد.
جبرئیل(علیه السلام) در ذکر فضیلتهای نماز جماعت افزود: ای محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)! اگر برای انسان مؤمن همراهی یک تکبیر با امام جماعت نصیب شود برای او از شصت هزار حج و عمره برتر است و حتی هفتاد هزار بار از آنچه در دنیا وجود دارد بهای او با ارزشتر خواهد بود و یک رکعت نماز که انسان مؤمن همراه با امام جماعت بجای می آورد، برتر از یکصد هزار دیناری است که در راه خداوند صدقه دهد. همچنین درک سجده ای که یک مؤمن همراه با امام جماعت بجا می آورد از آزاد کردن یکصد بنده برتر است مستدرک الوسائل، موسسه آل بیت، ج 6، ص 441، باب 1، حدیث 1..
این حدیث همواره مورد توجه فقهای بزرگوار قرار گرفته و در کتب فقهی به آن اهتمام خاصی شده است.
در اهمیت و جایگاه رفیع نماز جماعت غیر از حدیث فوق احادیث فراوانی با تعابیر مختلف از سوی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه معصومین (علیه السلام) ذکر شده است که برخی از آنها در پی خواهند آمد.
پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله و سلم) می فرمایند:
ان الله وعد ان یدخل الجنة ثلاثة نفر بغیر حساب، و یشفع کل واحد منهم فی ثمانین الفا: الموذن، و الامام، و رجل یتوضا ثم یدخل المسجد فیصلی فی الجماعةهمان، ص 449، حدیث 22. .
خداوند وعده فرموده است سه نفر را بدون حساب و کتاب به بهشت می برد:1- موذن 3- امام جماعت 3- فردی که وضو گیرد، داخل مسجد می شود و در نماز جماعت شرکت می کند.
پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
من توضا فاحسن الوضو ثم عمد الی صلاة الجماعه، کتب الله له بکل خطوة یخطوها حسنه، و کفر عنه سیئه همان، ص 448، حدیث 18..
هر کسی وضو بگیرد و به طرف نماز جماعت حرکت کند در مقابل هر گامی که بر می دارد، خداوند بزرگ برای او ثوابی ثبت و گناهی را از وی پاک می کند.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در عظمت و اهمیت صفهای به هم پیوسته مومنان در نماز جماعت فرمود:
ان صفوف امتی کصفوف الملائکه فی السماءهمان، ص 446، حدیث 8..
صفهای امت من در نماز جماعت مانند صفهای فرشتگان در آسمان است.
امام صادق (علیه السلام) در ارجگذاری به شرکت کنندگان در نماز جماعت، مطلب بسیار مهمی را از پدران بزرگوارش به نقل از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ذکر می کند که:
هر کس در نماز جماعت شرکت می کند مورد اعتماد است، لذا در دین و ایمان او تردید نکنید و اگر در موضوعی شهادت داد شهادت او را به خوبی و نیکی قبول کنید.
تأکید بر شرکت و حضور در نماز جماعت در فرهنگ اسلام به حدی است که بسیاری از مسلمانان، نماز بتنهایی را باطل می دانسته اند و این دلیل محکم و راسخی بر لزوم شرکت در صفوف مسلمانان است، چنانچه از امام محمد باقر (علیه السلام) سوال شد که آیا بجا آوردن نماز به جماعت واجب است. که ایشان فرمود:
الصلاه فریضه، و لیس الاجتماع فی الصلوات بمفروض، و لکنه سنه، و من ترکها رغبه عنها، و عن جماعه المومنین، لغیر عذر و لا لعله، فلا صلاه له همان، ص 450، باب 2، حدیث 1. .
نماز واجب است اما نماز جماعت سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) است. به همین دلیل کسی که در نماز جماعت بدون عذر و دلیل قابل قبول شرکت نکند و از جماعت مومنان گریزان باشد نماز او مورد قبول خداوند بزرگ نیست.
با همین مضمون احادیث و روایتهای فراوانی وجود دارد که حتی نماز بتنهایی را در شرایطی که نماز جماعت بر قرار می شود و امکان حضور وجود دارد باطل می شمردوسائل الشیعه، باب 2، از ابواب صلاه الجماعه، حدیث 3، به نقل از امام محمد باقر (علیه السلام).
اهمیت این موضوع نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) تا بدانجاست که معتقدند شناسایی فرد به عنوان مسلمان در صورتی که به نماز جماعت حاضر نمی شود مخدوش است:
اذا سئلت عمن لایشهد الجماعه، فقل: لا اعرفه مستدرک الوسائل، پیشین، ج 6، ص 451: باب 2، حدث 3..
اگر درباره کسی که در نماز جماعت شرکت نمی کند سوال کردند در پاسخ بگو که او را نمی شناسم.
هنگامی که عده ای بنابر دلایل و توجیه هایی در نماز جماعت شرکت نمی کردند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در یک دستور العمل تربیتی فرمودند:
لتحضرن المسجد، اولا حرقن علیکم منازلکم همان، حدیث 5..
حتما در مسجد حاضر شوید و اگر تخلف کنید خانه هایتان را بر سرتان خراب خواهم کرد.
روزی به حضرت علی (علیه السلام) خبر می دهند که گروهی از مسلمانان برای نماز جماعت در مسجد حاضر نمی شوند. علی (علیه السلام) از این خبر سخت متأثر و ناراحت می شوند و بر منبر می روند و می فرمایند:
کسانی که در نماز جماعت شرکت نمی کنند از امروز نه با ما غذا خواهند خورد و نه با ما آب خواهند نوشید و نه مورد مشورت ما قرار می گیرند و نه به آنها زن می دهیم و نه از آنان زن می گیریم مگر اینکه در نماز جماعت شرکت کنندهمان، باب 2 از ابواب احکام المساجد، حدیث و مستمسک عروه الوثقی، ج 7، ص 162..
در منابع و کتب معتبر اهل سنت نیز احادیث و روایتهای بشماری در مورد فضیلت و اهمیت نماز جماعت به چشم می خورد. در کتاب صحیح بخاری حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که می فرماید:
سبعة یظلهم الله فی ظله یوم لاظل الا ظله: الامام العادل، و شاب نشا فی عبادة ربه و رجل قلبه معلق فی المساجد و رجلان تحابا فی الله اجتمعا علیه و تفرقا علیه و رجل طلبته ذات منصب و جمال فقال انی اخاف الله و رجل تصدق اخفی حتی لا تعلم شماله ما تنفق یمینه و رجل ذکر الله خالیا ففاضت عیناه صحیح بخاری، ج 1، ص 161..
خداوند هفت نفر را در روز قیامت و در شرایط بسیار سخت مورد لطف قرار می دهد:
1- امام عادل
2- جوانی که سرگرم عبادت خداوند باشد.
3- فردی که به مساجد دل بسته و به این مکان شریف علاقه داشته باشد.
4- دو نفری که به خاطر خداوند دوستی کنند یا از هم جدا شود.
5- فردی که چون انسان قدرتمند و صاحب مال و منال و یا زن زیبایی به سراغ او می رود و دست رد به سینه آنها زند و در پاسخ بگوید من از خداوند می ترسم.
6- کسی که به صورت پنهانی در راه خداوند صدقه می دهد به گونه ای که دست راست او متوجه نمی شود که با دست چپ صدقه داده است.
7- مردی که در هر حال به یاد خدا چشمانش پر از اشک می شود.
جابر بن عبد الله می گوید: ما تصمیم گرفتیم خانه هایمان را به نزدیک مسجد منتقل کنیم، ولی وقتی که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) این خبر را شنیدند ما را از این کار نهی کردند و فرمودند:
ان لکم بکل خطوه درجة
هر گاه از خانه هایتان به قصد حضور در نماز جماعت خارج می شوید خداوند برای هر گام یک درجه و امتیاز به شما عطا می کندصحیح مسلم، ج 5، ص 168..
و در موفقیت دیگری فرمودند:
دیارکم تکتب آثارکم.
سرزمین شما حرکات و سکناتتان را ثبت و ضبط می کند همان، ص 169..
احادیث و روایتهای فوق گوشه ای از توصیه ها و سفارشهای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه معصومین (علیه السلام) برای حضور و اهتمام مسلمانان به نماز جماعت است.
اگر مسلمانان حرمت دین خدا را رعایت می کردند و همه برنامه های تربیتی این را به مرحله اجرا می گذاشتند؛ جامعه در بحران هویت و سر در گمی معنوی و مادی بسر نمی برد. آنچه باعث تاسف است این است که مسلمانان برنامه های تعیین شده را به صورت دقیق و کامل اجرا نمی کنند و به همین دلیل نتیجه بایسته عاید آنان نمی شود، و بهانه به دست بیمار دلان می دهند تا در باب کاستیهای اسلام داد سخن دهند! مانند بیماری که به نزد پزشک می رود و نسخه را دریافت می کند ولی داروها را به صورت کامل استفاده نمی کند. آیا اگر بیماری داروهای خود را به طور ناقص مصرف کرد و نتیجه ای عاید او نشد می تواند پزشک را محکوم کند؟
قرآن مجید از افرادی که فقط به برخی از احکام و دستورهای الهی ایمان می آورند و عمل می کنند و برخی دیگر را رها می کنند انتقاد می کند و آنان را مومن نمی دارند.
یقولون نومن ببعض و نکفر ببعض...سوره نسا، آیه 150..
می گویند به برخی. پیامبران و دستورهای آنان ایمان داریم، ولی نسبت به برخی بی اعتقاد بی اعتقادیم.
اولئک هم الکافرون حقا...همان، آیه 151..
آنها در حقیقت کافرند.
با عنایت به انتقاد الهی اگر می خواهیم در پرتو ایمان و عمل به احکام الهی به سعادت و کمال دنیوی و اخروی برسیم باید بکوشیم احکام و دستور العملهای اسلام را بخوبی فراگیریم و برای عمل به آن همه توان خود را به کار گیریم و از تجزیه و تفکیک در نسخه الهی پرهیز کنیم.
در این بخش از نوشتار برای کامل شدن بحثهای گذشته به صورت اجمال و گذرا احکام نماز جماعت بیان می شود. طبیعتا تفصیل این احکام در رساله های عملیه و کتابهای تفصیلی آمده است.