فهرست کتاب


زلزله چرا؟!

میرستار مهدیزاده‏

اعمال ضد زلزله

علی بن مهزیار می گوید: به امام ابا جعفر (علیه السلام) نامه ای نوشتم و از زلزله زیاد در اهواز به ایشان شکایت کردم و عرضه داشتم: آیا صلاح می دانید که از اهواز کوچ کنیم؟
در جواب فرمودند: از آن جا نروید؛ روز چهارشنبه، پنج شنبه و جمعه را روزه بگیرید و غسل کرده و لباس هایتان را پاک کنید و روز جمعه بیرون بیایید و دعا کنید که خداوند از شما زلزله را رفع نماید.
هر کسی از شما که گنهکار باشد، پس به سوی خداوند سبحانه و تعالی توبه کند و بر آنان دعای خیر بنماید.(164)
سلیمان دیلمی می گوید: از ابا عبدالله امام صادق (علیه السلام) از علت زلزله سوال کردم.
فرمودند: آیت و نشانه است
گفتم: سبب آن چیست!
فرمودند: خداوند تبارک و تعالی بر هر کدام از رگه های زمین، ملکی را موکل نموده است، پس وقتی بخواهد قطعه ای از زمین را بلرزاند، به ملک موکل آن رگه زمین امر می نماید و آن ملک، آن زمین را با اهلش می لرزاند.
پرسیدم: وقتی زلزله رخ داد، چه کار کنیم؟
فرمودند: نماز آیات را به جای آور. وقتی تمام شد، به سجده افتاده، در سجده این گونه بگو:
یا من یمسک السموات و الارض ان تزول و لئن زالتا ان أمسکها من أحد من بعده انه کان حلیما غفورا أمسک عنا السوء انک علی کل شی ء قدیر(165)
ای کسی که آسمان ها و زمین را از افتادن باز می داری! و اگر بیفتند، جز او کسی نمی تواند حفظ کند؛ چرا که او حلیم و غفور است، از ما بدی را باز دار، چون تو بر هر چیزی تواناتر از ما هستی.
امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
هر کس در نمازهای نافله، سوره زلزال را بخواند، از زلزله در امان می ماند.(166)

فصل پنجم : تهران و فاجعه زلزله

مطالعه ویژگی های لرزه خیزی بخش های مختلف ایران، حاکی از وجود خطر زلزله در اکثر نقاط پر جمعیت کشورمان است. در شهر بزرگ تهران، دور نمای ابعاد فاجعه انگیزه پدیده زمین لرزه به خوبی برای ما روشن است. این شهر وسیع، به وسیله چندین گسل اصلی فعال و طویل احاطه شده و ده ها گسل فرعی نیز در داخل آن وجود دارد. شواهد تاریخی نشان دهنده وقوع زلزله با دوره تناوب 160 ساله در تهران است که در حال حاضر حدود 170 سال از وقوع آخرین زلزله می گذارد و با توجه به شواهد زمین شناسی، این پدیده در تهران بسیار محتمل الوقوع است، ولی زمان دقیق حدوث آن قابل تعیین نیست.
یکی از گسل های بسیار فعال در محدوده تهران، گسل مشاء - فشم (یا سمنان - آبیک) با طول بیش از 300 کیلومتر است. این گسل از شرق استان سمنان آغاز شده و تا حوالی آبیک قزوین امتداد دارد و از شمال تهران عبور می کند که در چندین بخش آن، فعالیت های مداوم مشاهده می شود.
گسل مهم دیگر، گسل شمال تهران است که با طول بیش از 80 کیلومتر، ارتفاعات البرز را از دشت تهران جدا می سازد و در شرقی ترین بخش خود یا گسل مشاء تلاقی می نماید.
همچنین گسل های دیگری نظیر گسل نیاوران، دار آباد، ولنجک، اقدسیه و کن در شمال تهران و گسل ری در جنوب تهران، قابلیت لرزه خیزی داشته و یا احتمالا در حین فعالیت گسل های بزرگ، می توانند دامنه نوسانات زلزله را تشدید نمایند.
در حال حاضر با به تعویق افتادن وقوع زلزله در تهران و با شناخت توان لرزه خیزی گسل های ذکر شده، خصوصا گسل مشاء که قابلیت ایجاد زلزله ای با بزرگی بیش از 6 ریشتر را دارد، باید تمهیداتی اساسی اندیشیده شود، زیرا به تعویق افتادن زلزله، حاکی از ذخیره شدن انرژی در بخش هایی از آن است، که اصطلاحا نقاط گرفتگی گسل نامیده می شود و آزاد شدن یکباره این انرژی، بسیار خطر آفرین و مخرب خواهد بود. هم اکنون بسیاری از زلزله شناسان با اشاره به تجمع انرژی در گسل های اطراف تهران، معتقدند این شهر در معرض وقوع یک زمین لرزه شدید قرار دارد.
در تحقیقات ماهواره ای انجام شده توسط محققان دانشگاه استنفورد نیز گسل تهران از جمله گسل های فعال عنوان شده است، که از نزدیکی وقوع زلزله ای در تهران خبر می دهد.
یک پژوهشگر و زلزله شناس در این باره می گوید: تهران در محل تلاقی رشته کوه های زاگرس و البرز قرار گرفته که این دو مسیر در طول تاریخ شاهد زمین لرزه های متعددی بوده است.
محاصره تهران در میان گسل ها شمال و شمالی - جنوبی، این احتمالی را در بر دارد که در صورت فعالیت گسل شمالی، زلزله ای به قدرت 7 ریشتر و در صورت فعالیت گسل جنوبی، زلزله ای با قدرت بیش از 6 ریشتر تهران را تکان دهد و همچنین در تحقیقات آژانس بین المللی ژاپن (جایکاه) به این نکته اشاره شده است که در صورت فعال شدن گسل ری، بزرگ ترین آسیب ناشی از زلزله فعال در تاریخ بشر، در تهران روی خواهد داد.

مناطق پر خطر تهران

بخش های مرکزی و جنوبی و همچنین محله های قدیمی شهر تهران، مملو از ساختمان های کهنه با مصالح بسیار نامرغوب است که در برابر زلزله ای با بزرگی پایین نیز مقاوم نیستند.
همچنین در محلات قدیمی تهران و سایر شهرهای کشورمان، تراکم بیش از حد منازل و باریکی بسیار زیاد کوچه ها، وضع را در زمان بروز زلزله بسیار بدتر کرده و از هر گونه کمک رسانی به مناطق آسیب دیده جلوگیری می کند.
از طرف دیگر، به هنگام وقوع زلزله ای بزرگ، سالم ماندن ساختمان ها و برج های مرتفع شمال تهران را (که دقیقا در داخل محدوده گسل های پر خطر شمال تهران و نیاوران بنا شده اند) به هیچ وجه نمی توان تضمین کرد. در اکثر این ساختمانها که تعداد زیادی از آنها در سال های اخیر بنا شده اند، ضوابط و اصول مهندسی زلزله، پایداری شیب و پی سازی رعایت نشده است.
به طور کلی، در ساخت و ساز بناهای سبک و نیمه سنگین در کشور ما، به مقاومت و وضعیت زمینی که قرار است سازه بر روی آن بنا گردد، اهمیت چندانی داده نمی شود.
یکی از مسایلی که بلافاصله پس از وقوع زلزله خودنمایی می کند، مساله امداد رسانی توسط نیروهای امدادگر در سطح منطقه زلزله زده است. هنگامی که در یکی از نقاط کشورمان، زلزله یا فاجعه طبیعی دیگری رخ می دهد، سیل امدادها از شهرهای بزرگ و کوچک و به ویژه شهر تهران به سوی آن منطقه سرازیر می گردد. حال چنانچه یکی از شهرهای بزرگ و خصوصا تهران که بیش از 20 درصد جمعیت کشور را در خود جای داده است و مرکز عمده سیاسی، اقتصادی و خدماتی کشور به شمار می رود، متحمل چنین ضایعه ای شود، آیا توان یاری رساندن به آن را از داخل یا خارج شهر مورد ارزیابی قرار داده ایم؟
مقصود ما در این جا ایجاد رعب و وحشت در بین مردم نیست، زیرا حقیقت را نباید انکار کرد و چه بسا که آگاهی و آموزش مردم در این زمینه، نقش بسیار با اهمیتی در کاهش خطرات این پدیده و سایر پدیده های طبیعی در سطح کشور ایفا نماید.