فهرست کتاب


انسان کامل از نگاه امام خمینی (قدس سره و الشریف) و عارفان مسلمان

محمد امین صادقی ارزگانی تهیه و تحقیق:پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی‏

ب تخلیه

مرتبه ای است که نفس به مضار و مفاسد اجتماعی و انفرادی اخلاق رذیله و خصلت های پلید آگاهی می یابد و با تدبر در عواقب وخیم آنها در دنیا و آخرت، بر اساس دستورهای علم اخلاق صفات ناپسند از قبیل کبر و حمد و حرص و شهوت و... را از خود دور و محو می کند. این معالجه روحانی مانند مصرف داروهای شفابخش در معالجه جسمانی و طب طبیعی است.

ج تحلیه

مرتبه ای است که پس از حصول تخلیه و رفع موانع، خود را به زیور اخلاق نیک و خصلت های پسندیده که در نظام اجتماع و فرد تاثیرس به سزا و عمیق دارند، آراسته می کند. اگر این پاکیزگی باطن و طهارت معنوی حاصل و متحقق نشود، آدمی در باطن، آلوده و نجس خواهد بود، هر چند که ظاهرا بدن محکوم به پاگیزگی باشد. این کار در طب روحی و معالجه نفس مانند خوردن غذا و استعمال داروهای تقویت کننده ای است که برای تولید نیرو و قوت در بدن در طب جسمانی به کار می برند.

د فنا

پس از حصول و تحقق مراتب سه گانه فوق از برکت صفا و پاکی روح در نهاد آدمی، جاذبه محبت به حضرت حق پیدا می شود که از مجذوب شدن قهری به عالم حقیقت و سرد شدن از عالم مجازی و ناپایدار ممکنات حاصل می شود و به تدریج این محبت شدت یافته و اشتعال و افروختگی در روح پدید می آید و انسان از خود بی خود و بی خبر می شود. این مقام را که مرتبه چهارم از کمال قوه عملیه است، فنا گویند. مقام فناء فی الله سه درجه دارد:
درجه اول: فنا در افعال است که همه موثرات و همه مبادی اثر و اسباب و علل مجرد و مادی و قوای طبیعیه و ارادی در نظر عارف و سالک بیهوده و بی اثر می شود و نفوذ اراده و قدرت موثری غیر از حق در کائنات نمی بیند و عوامل این عالم را محو و ناچیز در حیطه قدرت نامتناهی خداوند شهود می کند. در این حال، یاس و ناامیدی از تمام خلق حاصل شده و رجا و امید کامل به حق سبحانه برای عارف سالک پیدا می شود و حقیقت آیه مبارکه و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی(196) را به عین شهود و بدون شائبه ای پندار و خیال عیان می بیند و زبان حال او به ذکر شریف لا حول ولا قوه الا بالله گویا می شود. در این مقام قدرت مقتدرترین سلاطین در نظر او همانند قدرت پشه ای ضعیف و نتوان جلوه می کند. این درجه را در اصطلاح اهل معنا، مقام محو می گویند.
درجه دوم: فنا در صفات حق است. در این مقام انواع مختلف کائنات - که هر یک در حد خود تعین و نامی دارند، مانند ملک، فلک، انسان، حیوان، اشجار و معادن - که در نظر اهل حجاب به صورت کثرت، تعدد و غیرت متصور و مشهود هستند، در نظر عارف الهی یکی می شوند؛ یعنی همه را از عرش اعلای تجرد تا مرکز خاک به صورت نگارستانی مشاهده می کند که در تمام سقف و دیوار آن عکس علم، قدرت، حیات، رحمت، لطف، مهر و محبت الهی و عنایت یزدانی به قلم تجلی نگاشته و پرتو جمال و جلال حق بر آن افتاده است. در این نظر، صحراها، دریاها، خشکی ها، افلاک و خاک عالی و دانی پیوسته و یکی خواهند بود و همه با یک نغمه و یک صدای موزون خبر از عظمت عالم ربوبی می دهند. این مقام را که به حقیقت توحید و کلمه لا اله الا الله متحقق شود؛ یعنی همه صفات کمال را منحصر به حق دانسته و در غیر حق سایه و عکس صفات و کمال را پندارد، اصطلاحا طمس می گویند.
درجه سوم: مقام فنا در ذات است که آن را فنا در احدیت گویند. در این مقام همه اسما و صفات، از صفات لطف گرفته، مانند رحمان، رحیم، رازق و منعم، تا صفات قهر، مانند قهار و منتقم را مستهلک در غیب ذات احدیت کرده و به جز مشاهده ذات احدیت هیچ گونه تعینی در روح او باقی و منظور نمی ماند، حتی اختلاف مظاهر چون جیرئیل و عزرائیل و موسی و فرعون از چشم حقیقت بین صاحب این مقام برداشته شده، مهر و خشم حق سبحانه، هم چنین بسط و قبض، عطا و منش، بهشت و دوزخ و... برای او یکی می شود. صحت، مرض، فقر و غنی، عزت و ذلت در نظر او با هم برابر می شوند. عارف الهی از آن چنین یاد کرده است:
گر وعده، دوزخ است و یا خلد غم مخور - بیرون نمی برند تو را از دیار دوست
شاید یکی از مراتب استقامت که در صحیفه الهیه به آن امر شده و در علم اخلاق مدح گردیده و از دیدگاه عرفان محمود و پسندیده است، همین مقام شامخ فنا در ذات باشد. این مقام را در اصطلاح محق گویند. در این مرحله نهایی، اغیار از هر جهت محو و نابود شده، توحید صاف و خالصی برای عارف سالک ظهور و تحقق پیدا می کند. در این مرتبه که آخرین منازل سفر الی الله است، انسان سالک به زبان حقیقت می گوید: یا هو، یا من لیس الا هو. وقتی مسافر راه الهی به این مقام رسید از هویت او و هویت همه ممکنات، چیزی نمی ماند، بلکه در تجلی حقیقت حق سبحانه متلاشی و مضمحل شده و حقیقت آیه مبارکه: لمن الملک الیوم، لله الواحدالقهار(197)؛ برای او تجلی می کند.(198)