فهرست کتاب


انسان کامل از نگاه امام خمینی (قدس سره و الشریف) و عارفان مسلمان

محمد امین صادقی ارزگانی تهیه و تحقیق:پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی‏

ج سفر از حق به سوی خلق به حق

مقصود از کلمه بالحق همان است که در سفر دوم گفته شد. سالک در این سفر از این موقف که من الحق است در مراتب افعال، سلوک می کند، محوش زایل می شود و صحو تام برایش به دست می آید، به بقای الله باقی مانده و در عوالم جبروت، ملکوت و ناسوت سفر می کند، همه عوالم را به اعیان و حظی لوازمشان مشاهده می کند و برایش حظی از نبوت حاصل می شود. بنابراین، معارفی از ذات، صفات و افعال حق خبر می دهد که نبی نامیده می شود، احکام و شرایع را از نبی مطلق می گیرد و تابع وی می شود.
در این هنگام سفر سوم او پایان می پذیرد و سفر چهارم را شروع می کند.

د سفر از خلق به سوی خلق بالحق

سالک در این سفر، خلایق و آثار و لوازمشان را مشاهده می کند، منافع و مضارشان را در عاجل و آجل دنیا و آخرت، رجوعشان را الی الله و کیفیت رجوع و آن چه مانع و عاتق و داعیشان است، می داند. پس به نبوت تشریعی، نبی می شود و به آن چه سعادت و شقاوتشان بدان است خبر می دهد. در این مرحله همانند مراحل گذشته، همه امور بالحق است، چرا که وجودش حقانی است و التفاتش به خلق او را از توجه به حق باز نمی دارد.(194)
نکته در خور توجه آن است که هر گاه کسی از خود به سوی دوست سفر کند و بخواهد به کمال انسانی و الهی خویش بار یابد، باید از همه منازل بین راه به خوبی گذشته و تحمل دشواری های سفر را بر جان بخرد. بدیهی است که گذر از این مراحل و عبور از این منازل برای همه کس میسور نخواهد بود و چنان که در ضمن طرح دیدگاه امام خمینی روشن خواهد شد، رسیدن به مراحل نهایی این سفرها تنها برای سفیران الهی و اوصیای بر حق آنان میسور است، پس تنها گوهر پاک است که می توان قابل فیض شده و با گذر از کتل های صعب العبور به سفر منزل مقصد و کوی مقصد بار یابد. حضرت امام در غزل نغزی به دشواری سلوک اشاره کرده است:
باید از آفاق و انفس تا جان شوی - و آنگه از جان بگذری تا در خور جانان شوی
طره گیسوی او در کف نیاید رایگان - باید اندر این طریقت پای و سر چوگان شوی
کی توانی خواند در محراب ابرویش نماز - قرن ها باید در این اندیشه سرگردان شوی
در ره خال لبش لبریز باید جام درد - رنج را افزون کنی، نی در پی درمان شوی
در هوای چشم مستش در صف مستان شیر - پای کوبی دست افشانی و هم پیمان شوی
این ره عشق است و اندر نیستی حاصل شود - بایدت از شوق، پروانه شوی، بریان شوی (195)

2. چگونگی سلوک و نتیجه آن

پس از تشریح علمی سفرهای چهارگانه باید کیفیت سلوک و راه عملی آن تبیین شود. کیفیت سلوک و چگونگی پیمودن این سفرها به طور مبسوط همان است که خواجه عبدالله انصاری به صورت منظم و زیبا در منازل السایرین بیان کرده که مسافر از منزل یقظه و بیداری سفر خویش را آغاز کرده و با پیمودن منازل فراوان و گذر از کتل های صعب العبور به وصال کوی توحید بار می یابد.
بدیهی است که تبیین و تشریح منازل این سفر نیازمند تحریر کتاب منازل السایرین خواهد بود، لکن عصاره بحث به تناسب این نوشتار طبق تقریر یکی از بزرگان طرح و تبیین می شود:
قوه عملی در نفس انسانی کارفرمای بدن جسمانی است و برای رسیدن به اوج سعادت و کمال، ناچار است مراتب چهارگانه ای را که شرح خواهم داد با سیر و حرکت معنوی عبور کند، تا از حضیض نقص حیوانیت به ذروه علیای انسانیت صعود کند: