فهرست کتاب


انسان کامل از نگاه امام خمینی (قدس سره و الشریف) و عارفان مسلمان

محمد امین صادقی ارزگانی تهیه و تحقیق:پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی‏

مقدمه

موضوع بحث درباره انسان کامل است، در آغاز لازم است در سه محور مطالبی مطرح شود:

1. طرح مسئله

مسئله انسان کامل، از جمله معارف بسیار شیرین و ارزشمندی است که از جنبه های گوناگون قابل بررسی است. تعبیر انسان کامل که امروزه از آن به انسان ایدئال یا رسول الله!انسان آرمانی یاد می شود، در میان دانشوران مغرب زمین نیز مطرح بوده و بحث های مبسوطی درباره آن از جهات مختلف در مجامع علمی آنان عنوان می شود.(4) این اصطلاح که گاهی از آن در فارسی به انسان نمونه یا انسان برتر نیز تعبیر می شود، یکی از زیباترین تعبیراتی است که در ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی وجود دارد و بحث های بسیار عمیقی درباره حقیقت آن در میان صاحب نظران مطرح است که سهم اهل معرفت از دیگر صاحب نظران بیش تر و عمیق تر است، زیرا از میان مباحثی که در عرفان نظری مطرح می شود، دو مسئله عمده و اساسی وجود دارند که زیربنای اصل مسائل عرفانی و اساس مباحث آن را تشکیل می دهند، آن دو مسئله عبارت اند از: مسئله توحید و شناخت موحد.
به بیان دیگر، اساس مسائل عرفان نظری بر بیان توحید و معرفی موحد، یعنی انسان کامل است. از این رو، در عرفان درباره انسان کامل مباحث عمیق و دقیقی عنوان شده که در این تحقیق ارزیابی و تحلیل می شود.
اشاره به این نکته لازم است که اهل معرفت به اعتبارات مختلف برای انسان کامل اسامی فراوانی ذکر کرده اند. عزیزالدین نسفی در کتاب انسان کامل بسیاری از آن اسامی را ذکر کرده که برخی از آن ها عبارتند از: خلیفه، امام، قطب، صاحب زمان، جام جهان نما، آینه گیتی نما، مهدی، هادی، پیشوا، و مانند آن. وی در ادامه درباره انسان کامل می نویسد:
انسان کامل همیشه در عالم باشد و زیادت از یکی نباشد، از جهت آن که تمامت موجودات، هم چون یک شخص است و انسان کامل دل آن شخص است و موجودات بی دل نتوان بود، پس انسان کامل همیشه در عالم باشد و دل زیاده از یکی نبود، پس انسان کامل در عالم زیاده از یکی نباشد، چون آن یگانه عالم، از این عالم در گذرد، یکی دیگر به مرتبه وی رسد و به جای وی بنشیند تا عالم بی دل نباشد، آدمیان زبده و خلاصه کائنات است، میوه درخت موجوادتند، و انسان کامل زبده و خلاصه آدمیان است، موجودات جمله به یک بار در تحت نظر انسان کاملند.(5)
بنابراین، بحث انسان کامل در ره آورد اهل شهود و عرفان، جایگاه بلند و اهمیت خاصی دارد که به خواست خداوند سبحان فرازهایی از یافته ها و گفته های آنان را در این تحقیق بازگو خواهم کرد.

2. هدف

بدیهی است که مسئله انسان کامل از زوایای مختلف و از منظر اندیشمندان و صاحب نظران بسیاری، قابل بحث و بررسی است، زیرا هر اندیشوری که در باب انسان سخن گفته، نظریه خاصی درباره کمال انسان اظهار کرده و بر مبنای فکری خاص خود، انسان کامل را تفسیر کرده است.
هر چند، تعبیر انسان کامل را اولین بار عرفا مطرح کردند، اما درباره انسان و کمالات انسانی تفسیرهای متفاوتی در مکتب های مختلف ارائه شده است. در این تفسیرها هر کدام از صاحب نظران به جنبه خاصی از ابعاد وجودی انسان توجه کرده، سیر و تکامل انسان را در آن بعد مایه کمال وی دانسته و انسان کامل را نیز از همان زاویه تفسیر کرده اند. این در حالی است که از دیدگاه جامع و عمیق تر، انسان کامل کسی است که در تمام ابعاد وجودی، آخرین منازل کمال انسانی را پیموده و آخرین قله بلند انسانی و الهی را فتح کرده است، همان چیزی که یکی از بزرگان اهل معنا در بیت زیر به آن اشاره کرده است:
لیس علی الله بمستنکر - ان یجمع العالم فی واحد (6)
خدای سبحان مانعی نمی بیند که همه کمالات هستی را در یک شخص جمع کند.
هدف از طرح مسئله انسان کامل در این تحقیق، تبیین انسان کامل از دیدگاه امام خمینی است. ایشان بر اساس مشرب عرفا، تفسیر کامل و جامعی در این باره از خود به یادگار گذاشته اند و ما به خواست خداوند سبحان، سعی خواهیم کرد سیمای نورانی انسان کامل را از منظر آن فقیه عارف و حکیم ژرف اندیش، تبیین و ترسیم کنیم و جمال جمیل انسان کامل را در آینه معرفت آن بزرگ مرد الهی و عرفانی تماشاگر باشیم و سپس به خوانندگان معرفی کنیم. یادآوری می شود که ره آورد عرفانی حضرت امام درباره انسان کامل، گرچه بسیار عمیق و پربرکت است، متاسفانه اثری منسجم و منظم تحت عنوان انسان کامل از ایشان وجود ندارد، به جز مصباح الهدایه که درباره خلافت و ولایت انسان است، اما به صورت پراکنده و گذرا حقایقی از ایشان در این رابطه به یادگار مانده است. در نتیجه، با توجه به مسائل گسترده بحث انسان کامل در عرفان، بیانات حضرت امام بسیار محدود خواهد بود. از این رو، از آنجا که از دیدگاههای مختلف و مبسوط بزرگان اهل معرفت درباره انسان کامل در این تحقیق استفاده خواهد شد، طبیعی است که کلمات و نظریات امام، نسبت به کل مباحث، اندک خواهد بود. البته نویسنده سعی کرده تا حد امکان ره آورد عرفانی امام را درباره انسان کامل، به طور جامع و همه جانبه در این تحقیق طرح و تبیین کند.