انسان کامل از نگاه امام خمینی (قدس سره و الشریف) و عارفان مسلمان

نویسنده : محمد امین صادقی ارزگانی مترجم : تهیه و تحقیق:پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی‏

سخنی با خواننده

تقدیم به:
روح ملکوتی عارف حماسه آفرین، مصلح بزرگ قرن، فقیه مجاهد، حکیم ژرف نگر، احیاگر اسلام ناب و معارف مهجور الهی، حضرت امام خمینی (ره)
پس به هر دوری ولی ای قائم است - تا قیامت آزمایش دائم است
مهدی و هادی وی است ای راه جو - هم نهان و هم نشسته پیش رو
مولوی
یکی از دغدغه های اصلی بشر از دیر زمان شناخت انسان بوده است و در این شناخت از دو منظر به انسان نگریسته اند: توصیفی و توصیه ای. از منظر نخست، به چیستی، ویژگی ها و صفات بالفعل انسان توجه می شود و از منظر دوم، به توانایی، استعداد، انسانیت انسان، این که انسان چه باید بشود و به یک معنا انسان کامل کیست نظر می شود. ادیان و مکاتب مختلف از زوایای مختلفی به انسان کامل پرداخته اند، لذا با ذکر ویژگی های متفاوت برای او کوشیده اند نمونه ای از انسان کامل ارائه دهند تا دیگران با پیروی از او بتوانند با شکوفا ساختن استعدادهای خود، راه های کمال را بپیمایند. اسلام نیز برای انسان کامل جایگاه ویژه ای قائل است، تا جایی که خداوند در قرآن او را خلیفه و جانشین خود می خواند(1) و الگو و اسوه دیگران معرفی می کند، از جمله این که درباره رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم می فرماید: لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه،(2) یا چنان که ابراهیم علیه السلام این مهم را از خداوند متعال طلب می کند. و اجعلنا للمتقین اماما(3) شاید با استفاده از این نکات قرآنی است که عارفان مسلمان انسان کامل را تجلی تام حضرت حق و مظهر اسما و صفات او می دانند و شناخت او را مقدمه شناخت ذات حق جل و علا تلقی می کنند.
مولف محترم جناب حجه الاسلام و المسلمین محمد امین صادقی در این اثر کوشیده است تا انسان کامل را از دیدگاه برخی عرفا، به ویژه امام خمینی رحمه الله بررسی کند. با توجه به این که نظریه امام خمینی رحمه الله در باب انسان کامل به صورت پراکنده در آثار ایشان آمده است. جمع آوری و تحلیل آرا و انظار ایشان کاری بسیار مهم و در عین حال دشوار به نظر می رسد که نویسنده محترم توانسته تا حد زیادی از عهده آن بر آید. ضمن تقدیر و تشکر و آرزوی توفیق روز افزون برای ایشان، از زحمات حجه الاسلام والمسلمین آقای محمد رضا مصطفی پور نیز که باید با نقد و بررسی های خود بر غنای این اثر افزودند، تقدیر و تشکر می کنیم.
مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی
پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی

مقدمه

موضوع بحث درباره انسان کامل است، در آغاز لازم است در سه محور مطالبی مطرح شود:

1. طرح مسئله

مسئله انسان کامل، از جمله معارف بسیار شیرین و ارزشمندی است که از جنبه های گوناگون قابل بررسی است. تعبیر انسان کامل که امروزه از آن به انسان ایدئال یا رسول الله!انسان آرمانی یاد می شود، در میان دانشوران مغرب زمین نیز مطرح بوده و بحث های مبسوطی درباره آن از جهات مختلف در مجامع علمی آنان عنوان می شود.(4) این اصطلاح که گاهی از آن در فارسی به انسان نمونه یا انسان برتر نیز تعبیر می شود، یکی از زیباترین تعبیراتی است که در ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی وجود دارد و بحث های بسیار عمیقی درباره حقیقت آن در میان صاحب نظران مطرح است که سهم اهل معرفت از دیگر صاحب نظران بیش تر و عمیق تر است، زیرا از میان مباحثی که در عرفان نظری مطرح می شود، دو مسئله عمده و اساسی وجود دارند که زیربنای اصل مسائل عرفانی و اساس مباحث آن را تشکیل می دهند، آن دو مسئله عبارت اند از: مسئله توحید و شناخت موحد.
به بیان دیگر، اساس مسائل عرفان نظری بر بیان توحید و معرفی موحد، یعنی انسان کامل است. از این رو، در عرفان درباره انسان کامل مباحث عمیق و دقیقی عنوان شده که در این تحقیق ارزیابی و تحلیل می شود.
اشاره به این نکته لازم است که اهل معرفت به اعتبارات مختلف برای انسان کامل اسامی فراوانی ذکر کرده اند. عزیزالدین نسفی در کتاب انسان کامل بسیاری از آن اسامی را ذکر کرده که برخی از آن ها عبارتند از: خلیفه، امام، قطب، صاحب زمان، جام جهان نما، آینه گیتی نما، مهدی، هادی، پیشوا، و مانند آن. وی در ادامه درباره انسان کامل می نویسد:
انسان کامل همیشه در عالم باشد و زیادت از یکی نباشد، از جهت آن که تمامت موجودات، هم چون یک شخص است و انسان کامل دل آن شخص است و موجودات بی دل نتوان بود، پس انسان کامل همیشه در عالم باشد و دل زیاده از یکی نبود، پس انسان کامل در عالم زیاده از یکی نباشد، چون آن یگانه عالم، از این عالم در گذرد، یکی دیگر به مرتبه وی رسد و به جای وی بنشیند تا عالم بی دل نباشد، آدمیان زبده و خلاصه کائنات است، میوه درخت موجوادتند، و انسان کامل زبده و خلاصه آدمیان است، موجودات جمله به یک بار در تحت نظر انسان کاملند.(5)
بنابراین، بحث انسان کامل در ره آورد اهل شهود و عرفان، جایگاه بلند و اهمیت خاصی دارد که به خواست خداوند سبحان فرازهایی از یافته ها و گفته های آنان را در این تحقیق بازگو خواهم کرد.