تأثیر جریان های سیاسی بر تفسیر و مفسرّان

نویسنده : دکتر علی رضا رستمی

هدیه به:

بانوی فداکار اسلام، آن یاس کبود. صدیقه طاهره، فاطمه زهرا علیهاالسلام؛
و با تشکر و سپاس از استاد بزرگوارم حجةالاسلام و المسلمین محسن قرائتی که حیات تفسیری خود را مدیون ایشانم و برادر گران مایه ام، حجة الاسلام و المسلمین اکبر دهقان که برای ترویج فرهنگ و معارف قرآن دلسوزانه تلاش می کنند.

مقدّمه

کلّیات

سپاس خدای را که بر بشر منّت نهاد و از میان آنان پیامبرانی را برای هدایت آنان برانگیخت.
وَ إِنَّهُ لَتَنزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْمِینُ عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذِرِینَ بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُّبِینٍ.(1)
و حمد و سپاس خدای را که سلسله پیامبران را با اشرف آن ها، محمد مصطفی صلّی الله علیه و آله و سلم پایان داد و کتابی گرانبها و عظیم را برای هدایت بشر، بر او فرو فرستاد تا بشر را در سایه پیروی از راهنمایی های آن به کامل ترین درجه هدایت خود رسانده و راه نیک فرجامی را بپیماید، تا پیروزمندانه به سرمنزل مقصود رسد؛ لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤمِنِینَ اءذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُّبِینٍ.(2)
و آن چه را برای رسیدن به این کمال لازم بوده، در قرآن کریم بی کم و کاست آورده است.
یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ.(3)
یَا أَیُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءتْکُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّکُمْ وَ شِفَاء لِّمَا فِی الصُّدُورِ وَ هُدًی وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ،(4)
از این آیه شریفه می توان یک سیر تکاملی را استظهار کرد. هدایت قرآن، کامل و جامع بوده، و اختصاص به زمان، قوم و بعد خاصی ندارد، بلکه هدایت است برای همه افراد بشر در همه ادوار و هیچگاه دچار مرور زمان نگشته و کهنه نمی شود.
از امام رضا علیه السلام نقل شده است که شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: چگونه است که قرآن هر چه نشر می یابد و تدریس می شود، جز تازگی نمی افزاید؟ امام فرمود: زیرا خداوند - تبارک و تعالی - آن را برای زمان و یا قوم خاصی قرار نداده است، بلکه قرآن در همه زمان ها و نزد همه اقوام تازه می باشد.(5)
جامعیت قرآن همه شئون فردی و اجتماعی را در بر می گیرد؛ از جمله بعد سیاسی را. در حقیقت مهمترین وظیفه پیامبران برقراری نظام عادلانه اجتماعی از طریق اجرای قوانین و احکام است، که البته با بیان احکام و نشر تعالیم و عقاید الهی ملازمه دارد.(6) اما لازمه اجرای این قانون به صورت مطلوب و کامل و اشراف کامل بر مسائل سیاسی و اجتماعی می باشد.
پیامبران به عنوان سیاست مداران الهی، همگی با هدف واحد پیاده کردن این مجموعه احکام و برای رستگاری انسان ها تلاش و نهضت ها و مکاتب فردی را رهبری کرده اند.
بدیهی است که پیامبر گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله و سلم به عنوان اشرف پیامبران و اولین مفسر قرآن از این مسوولیت غافل نبوده است، چرا که قرآن کریم نه تنها از برنامه ها و آموزه های نظام سیاسی تهی نبوده، بلکه آیات بسیاری از قرآن کریم به موضوعاتی مانند: حج، جهاد، نماز جمعه و... دلالت دارد. شکی نیست پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم در کنار مسائل عقیدتی قرآن، برخی از اهداف سیاسی و جهت گیری مبارزاتی را به مردم آموزش می داده است، تا با بینش و بصیرت کافی راه خود را بر گزینند و حق و باطل را از یکدیگر تمییز دهند و هدایت شوند.
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلم به عنوان مجری، ابلاغ کننده و مبین قرآن، وظیفه داشت با گروه ها و سلیقه های مختلف سیاسی، به ویژه طبقه مرفه منحرف، درگیر شود. لذا این پرسش به ذهن می رسد که آیا پیامبر در این رویارویی از اقدامات سیاسی آنان متأثر شده است؟ و آیا این تأثیرهای احتمالی به تفسیر وی از قرآن کریم نیز سرایت کرده است؟ و یا این که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم در مقابله با جریانهای سیاسی مختلف، و تحت شرایط گوناگون، از حق عدول نکرده و به تفسیر سیاسی قرآن متاثر از جریان های سیاسی نپرداخته است و گفتارها و عمل کردهای آن حضرت، در رویارویی آن جریان ها و شرایط، در سایه چتر وحی صورت گرفته و تفسیر حقی از آیات قرآن می باشد؟
بنابراین، برای این که بتوان بتوان شناخت درستی از میزان تأثیر یا عدم تأثیر جریانها سیاسی بر تفاسیر آن حضرت به دست آورد، ابتدا باید آن جریان های سیاسی و اقدامات آن ها را علیه حضرت، بررسی کرد.
از سوی دیگر، روشن است که پس از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلم، دست تحریف حاکمان جور و گروه های سیاسی منحرف از روایات تفسیری دور نمانده و آنها بر اندیشه برخی از مفسران بزرگ نیز تأثیر گذاشته اند. از این رو، برای شناخت درست میزان تاثیرگذاری جریان های سیاسی بر مفسران و اندیشه آنان و تفسیر آن ها، در این رساله به بررسی موضوع ((نقش جریانهای سیاسی بر تفسیر و مفسران، در زمان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم صحابه و تابعین)) می پردازیم.