فهرست کتاب


آداب معاشرت با مردم در سیره و سخن پیشوایان ترجمه کتاب العشرة وسایل الشیعه

شیخ حر عاملی ترجمه:محمد علی مقدس

باب یکصد و سی و نهم: حرمت دروغ بستن به خدا و رسول و ائمه علیهم السلام

1. قال أبو جعفر (علیه السلام) یا أبا النعمان لا تکذب علینا کذبة فتسلب الحنیفیة، و لا تطلبن أن تکون رأسا فتکون ذنبا، و لا تستأکل الناس بنا فتفتقر فانک موقوف لا محالة و مسئول، فان صدقت صدقناک، و ان کذبت کذبناک.
ابو نعمان گوید: امام باقر (علیه السلام) (به من) فرمود: ای ابو نعمان! حتی یک دروغ هم به ما نسبت مده که دین خود را از دست خواهی داد، و دنبال ریاست نرو (ریاست طلب مباش) که دنباله رو خواهی شد تو بوسیله ما از مردم طلب روزی مکن (یعنی ما را وسیله کلاشی ازمردم و سوء استفاده قرار مده) که فقیر خواهی شد، و حتما و ناچار بازداشت و بازخواست خواهی شد، پس چنانچه راست گفته باشی تو را تصدیق خواهیم کرد، و اگر دروغ گفته باشی تکذیبت خواهیم نمود.
2. ذکر الحائک عند أبی عبدالله (علیه السلام) أنه ملعون فقال: انما ذلک الذی یحوک الکذب علی الله و علی رسوله صلی الله علیه وآله.
یکی از اصحاب امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که در خدمت آن حضرت از بافنده سخن به میان آمد و اینکه بافنده ملعون است، امام فرمود: منظور و مراد از بافنده، ملعون کسی است که بر خدا و رسول دروغ می بافد.
3. عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: الکذب علی الله و علی رسوله من الکبائر.
ابو خدیجه از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: دروغ بستن به خدا و به رسول خدا از گناهان کبیره است.
4. عن أبی عبدالله (علیه السلام) (فی حدیث) أنه قال لرجل من أهل الشام: یا أخا أهل الشام اسمع حدیثنا و لا تکذب علینا، فانه من کذب علینا فی شی ء فقد کذب علی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و من کذب علی رسول الله صلی الله علیه وآله، فقد کذب علی الله، و من کذب علی الله عذبه الله عزوجل.
عمر بن عطیه در ضمن حدیثی از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که به مردی از اهالی شام فرمود: ای برادر شامی! حدیث ما را بشنو و بر ما دروغ مبند، که هر کس دروغی را به ما (امامان) نسبت دهد، درواقع به پیامبر خدا صلی الله علیه وآله نسبت دروغ داده، و کسی که نسبت دروغ به پیامبر صلی الله علیه وآله بدهد، بر خدا دروغ بسته، و کسی که دروغی را به خدا نسبت دهد، خدای عزوجل او را مورد عذاب خواهد ساخت.
5. عن جعفر بن محمد، عن آبائه (فی وصیة النبی لعلی علیه السلام) یا علی من کذب علی متعمدا فلیتبوا مقعده من النار.
امام صادق از پدرانش علیهم السلام نقل کرده است که: در وصیت پیامبر صلی الله علیه وآله به علی (علیه السلام) آمده است که: یا علی! هر کس عمدا دروغی را به من نسبت دهد، جایگاه خویش را در آتش (دوزخ) فراهم ساخته است.
6. عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: الکذب علی الله و علی رسوله و علی الأوصیاء: من الکبائر: قال: و قال رسول الله صلی الله علیه وآله: من قال علی ما لم أقل فلیتبوأ مقعده من النار.
ابو خدیجه از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که فرمود: دروغ بستن به خدا و رسول او و جانشینانش علیهم السلام از گناهان کبیره است.
و نیز فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: کسی که چیزی را که من نگفته ام به من نسبت دهد، جایگاه خویش را در آتش آماده ساخته است.

باب یکصد و چهلم: حرمت دروغ چه کوچک و چه بزرگ، و چه جدی و چه شوخی، و موارد استثناء آن

1. عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: کان علی بن الحسین علیهما السلام یقول لولده: اتقوا الکذب الصغیر منه و الکبیر فی کل جد و هزل، فان الرجل اذا کذب فی الصغیر اجترأ علی الکبیر أ ما علمتم أن رسول الله صلی الله علیه وآله قال: ما یزال العبد یصدق حتی یکتبه الله صدیقا، و ما یزال العبد یکذب حتی یکتبه الله کذابا.
سیف بن عمیره از شخصی نقل کرده که از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: امام سجاد (علیه السلام) به فرزندانش می فرمود: از دروغ بر حذر باشید چه دروغ کوچک و چه بزرگ، و چه بطور جد و چه به شوخی، چرا که وقتی انسان دروغ کوچکی بگوید، بر دروغ بزرگ نیز جرئت پیدا می کند، آیا نمی دانید که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: بنده ای که همواره راست می گوید، خدا او را جزء صدیقین محسوب می کند، و نام کسی را که همواره دروغ می گوید، در زمره کذاب ها (بسیار دروغگویان) می نویسد.
2. قال أمیرالمومنین (علیه السلام) لا یجد عبد طعم الیمان حتی یترک الکذب هزله و جده.
اصبغ بن نباته گوید: أمیرالمومنین (علیه السلام) فرمود: هیچ بنده ای طعم ایمان را نمی چشد مگر اینکه دروغ را ترک کند، چه جدی باشد و چه شوخی.
3. عن علی (علیه السلام) قال لا یصلح من الکذب جد و لا هزل، و لا أن یعد أحدکم صبیه ثم لا یفی له ان الکذب یهدی الی الفجور یهدی الی النار، و ما یزال أحدکم یکذب حتی یقال کذب و فجر و ما یزال أحدکم یکذب حتی لا یبقی موضع ابرة صدق فیسمی عند الله کذابا.
حارث اعور از حضرت علی (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: هیچ دروغی شایسته نیست چه جدی و چه شوخی، و نیز شایسته نیست که احدی از شما به بچه اش وعده ای بدهد و به آن وفا نکند، دروغ به هرزگی می انجامد، و هرزگی به آتش، بعضی از شما پیوسته دروغ می گوید تا آنجا که درباره او گفته می شود: دروغ گفت و هرزه شد، و دیگری آن قدر دروغ می گوید که حتی یک سر سوزن برای راستی باقی نمی گذارد، و چنین کسی نزد خدا کذاب (بسیار دروغگو) نامیده می شود.
4. عن أبی ذر، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فی وصیته له قال: یا أباذر من ملک ما بین فخذیه و ما بین لحییه دخل الجنة قلت و انا لنؤاخذ بما تنطق به ألسنتنا؟ فقال: و هل یکب الناس علی مناخرهم فی النار الا حصائد ألسنتهم، انک لا تزال سالما ما سکت فاذا تکلمت کتب لک أو علیک، یا .با ذر ان الرجل لیتکلم بالکلمة من رضوان الله عزوجل فیکتب له بها رضوانه یوم القیامة، و ان الرجل لیتکلم بالکلمة فی المجلس لیضحکهم بها فیهوی فی جهنم ما بین السماء و الأرض، یا أبا ذر ویل للذی یحدث فیکذب لیضحک به القوم ویل له، ویل له، ویل له، یا أباذر من صمت نجا، فعلیک بالصمت، و لا تخرجن من فیک کذبة أبدا، قلت: یا رسول الله صلی الله علیه وآله فما توبة الرجل الذی یکذب متعمدا؟ قال: الاستغفار و صلوات الخمس تغسل ذلک.
ابوذر گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در ضمن توصیه هایش به من فرمود: ای ابوذر! کسی که مالک ما بین دوران و دو فک خود باشد (یعنی شهوت و زبان خود را حفظ کند) داخل بهشت خواهد شد، گفتم: ما حتما به آنچه زبانمان بگوید مواخذه خواهیم شد؟! فرمود: آیا چیزی جز فراورده های زبان، مردم را به رو در آتش می اندازد؟ مسلما تا تو ساکتی سالمی، ولی وقتی سخنی گفتی به نفع یا ضرر تو ثبت خواهد شد، ای ابوذر! انسان یک کلمه می گوید که باعث خشنودی خداست، و بدانجهت رضوان و خشنودی (رضایتنامه) خدا در قیامت برای او نوشته می شود، و دیگری در یک مجلس یک کلمه می گوید تا با آن اهل مجلس را بخنداند، در اثر آن از فاصله آسمان تا زمین در جهنم پرتاب می شود، ای ابوذر: وای به حال کسی که سخنان دروغی می گوید تا بدانوسیله مردمرا بخنداند، وای بر او، وای بر او، وای بر او، ای ابوذر! هر که سکوت کند نجات یابد، پس بر تو باد سکوت.
هرگز حتی یک کلمه دروغ از دهانت خارج نشود. گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه وآله! توبه کسی که عمدا دروغ بگوید چیست؟ فرمود: استغفار (طلب آمرزش) و نمازهای پنجگانه آنرا می شوید.

باب یکصد و چهل و یکم: جواز دروغ به جهت اصلاح و ناروایی راست گویی در فساد

1. عن جعفر بن محمد، عن آبائه فی وصیة النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلی (علیه السلام) قال: یا علی ان الله أحب الکذب فی الصلاح و أبغض الصدق فی الفساد الی أن قال یا علی ثلاث یحسن فیهن الکذب: المکیدة فی الحرب، و عدتک زوجتک، و الاصلاح بین الناس.
امام صادق از پدرانش نقل می کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در ضمن توصیه هایش به علی (علیه السلام) فرمود: ای علی! خداوند دروغی را که بجهت اصلاح باشد دوست دارد، و راست گفتنی را که باعث فساد گردد دشمن می دارد تا آنجا که فرمود: یا علی! در سه مورد دروغ نیکو است: 1. خدعه کردن در جنگ، 2. وعده دادن به همسر، 3. اصلاح بین مردم.
2. عن جعفر بن محمد، عن آبائه، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: ثلاثة یحسن فیهن الکذب، المکیدة فی الحرب، و عدتک زوجتک، و الاصلاح بین الناس، و ثلاثة یقبح فیهن الصدق: النمیمة، و اخبارک الرجل عن أهله بما یکرهه، و تکذیبک الرجل عن الخبر قال: و ثلاثة مجالستهم تمیت القلب: مجالسة الأنذال، و الحدیث مع النساء، و مجالسة الأغنیاء.
امام صادق از پدرانش از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده که فرمود: سه چیز است که دروغ در آنها خوب است: حیله در جنگ، وعده بههمسر، و اصلاح بین مردم، و سه چیز است که راست گفتن در آنها قبیح است: سخن چینی، اخبار خانوادگی کسی را که گفتن آن باعث ناراحتی او می شود بازگو کردن، و تکذیب کردنکسی که خبری را بیان می کند و فرمود: نشست و برخاست با سه دسته دل را می میراند: مجالست با افراد پست و رذل، گفتگو با زنان، و مجالست (همنشینی) با ثروتمندان.
3. عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: المصلح لیس بکذاب.
معاویه بن عمار از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: مصلح کذاب نیست (یعنی کسی که در صدد اصلاح بین افراد است، اگر مجبور به دروغ گفتن شود، دروغگو محسوب نمی شود. م)
4. عن الحسن الصیقل قال: قلت: لأبی عبدالله (علیه السلام): انا قد روینا عن أبی جعفر (علیه السلام) فی قول یوسف (علیه السلام) أیتها العیر انکم لسارقون فقال: و الله ما سرقوا و ما کذب، و قال ابراهیم. بل فعله کبیرهم هذا فسئلوهم ان کانوا ینطقون فقال: و الله ما فعلوا، و ما کذب، فقال أبو عبدالله (علیه السلام): ما عندکم فیها یا صیقل؟ قلت: ما عندنا فیها الا التسلیم، قال، فقال ان الله أحب اثنین، و أبغض اثنین أحب الخطر فیما بین الصفین و أحب الکذب فی الاصلاح، و أبغض الخطر فی الطرقات، و أبغض الکذب فی غیر الاصلاح ان ابراهیم (علیه السلام) انما قال بل فعله کبیرهم هذا ارادة الا صلاح، و دلالة علی أنهم لا یفعلون، و قال یوسف (علیه السلام): ارادة الاصلاح.
حسن صیقل گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: برای ما از قول امام باقر (علیه السلام) روایت کرده اند که درباره گفته یوسف (علیه السلام) که فرمود: ای قافله! شما دزدید فرموده است به خدا قسم آنها دزدی نکردند، و یوسف هم دروغ نگفت. و (نیز درباره کلام) ابراهیم (علیه السلام) که فرمود: بلکه کار شکستن بتها را این بت بزرگ انجام داده، از آنها بپرسید اگر سخن می گویند امام فرموده است: بخدا قسم آنها بت شکنی نکردند و ابراهیم نیز دروغ نگفت.
امام صادق (علیه السلام) فرمود: ای صیقل! شما در این مسئله چه نظری دارید؟ گفتم: ما چیزی نداریم جز تسلیم (نظر شما)، امام فرمود: خداوند دو چیز را دوست دارد، و از دو چیز نفرت دارد: با تبختر و خرامان خرامان عبور کردن بین دو صف (: صف کفار وصف مسلمانان در میدان جنگ) را دوست دارد، و دروغ گفتن در راه اصلاح (دروغ مصلحت آمیز) را نیز دوست دارد، و عبور متکبرانه و با تبختر در معابر و کوچه و خیابان و همچنیندروغ در غیر اصلاح و بدون مصلحت را دشمن می دارد، حضرت ابراهیم (علیه السلام) که فرمود: فعله کبیرهم هذا (بت بزرگ این کار را کرده) بمنظور اصلاح (عقاید جامعه) فرمود، و نیز برای اینکه به آنان بفهماند که بتها نمی توانند چنین کاری بکنند، و یوسف (علیه السلام) هم قصد اصلاح داشت.
5. عن عیسی بن حسان قال: سمعت أبا عبدالله (علیه السلام) یقول: کل کذب مسئول عنه صاحبه یوما الا کذبا فی ثلاثة: رجل کائد فی حربه فهو موضوع عنه، أو رجل أصلح بین اثنین یلقی هذا بغیر ما یلقی به هذا یرید بذلک الاصلاح ما بینهما، أو رجل وعد أهله شیئا و هو لا یرید أن یتم لهم.
عیسی بن حسان گوید: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم می فرمود: از گوینده هر دروغی روزی بازپرسی خواهد شد مگر در سه مورد: 1. کسی که در جنگ حیله بکار برد، که گناه دروغ از او برداشته می شود، 2. شخصی که بین دو نفر اصلاح می دهد، با این طوری صحبت می کند و با او طور دیگر، و قصدش اینست که بین آنها آشتی برقرار کند، 3. مردی که به عیالش وعده چیزی می دهد که قصد انجام آنرا برایشان ندارد.
6. عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: الکلام ثلاثة: صدق و کذب و اصلاح بین الناس، قال: قیل له: جعلت فداک ما الاصلاح بین الناس؟ قال: تسمع من الرجل کلاما یبلغه فتخبث نفسه فتقول: سمعت من فلان قال فیک من الخیر کذا و کذا خلاف ما سمعت منه.
از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: کلام سه گونه است: صدق، کذب و اصلاح بین مردم، راوی گوید: شخصی عرض کرد: قربانت گردم، اصلاح بین مردم چیست؟ فرمود: از کسی درباره دیگری سخنی می شنوی که اگر بگوش او برسد ناراحت و بد دل می شود، (وقتی تو او را ملاقات می کنی باو) می گوئی: از فلانی شنیدم که (از تو تعریف می کرد و) از خوبیهای تو چنین و چنان می گفت، برخلاف آنچه از او شنیده ای.
7. عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: قال رسول الله صلی الله علیه وآله: لا کذب علی مصلح ثم تلا أیتها العیر انکم لسارقون ثم قال: و الله ما سرقوا و ما کذب، ثم تلا بل فعله کبیرهم هذا فسئلوهم ان کانوا ینطقون ثم قال: و الله ما فعلوه و ما کذب.
عطاء از امام صادق (علیه السلام) و او از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده که فرمود: بر اصلاح طلب (گناه) دروغ نیست، سپس این آیه را تلاوت کرد: ایتها العیرانکم لسارقون ( یوسف (علیه السلام) گفت: ای قافله شما سارقید) آنگاه فرمود: والله (برادران یوسف) سرقت نکردند، و (یوسف هم) دروغ نگفت، بعد این آیه را تلاوت فرمود: بل فعله کبیرهم هذا فاسألوهم ان کانوا ینطقون ( ابراهیم (علیه السلام) گفت: بزرگ بتها آنها را شکسته، از خودشان بپرسید اگر سخن می گویند) سپس فرمود: بخدا قسم آنها این کار را نکردند، و ابراهیم هم دروغ نگفت.
8. عن أبی عبدالله (علیه السلام) فی الرجل یستأذن علیه فیقول للجاریة قولی لیس هو هاهنا، قال: لا بأس لیس بکذب.
عبداله بن بکیر از امام صادق (علیه السلام) درباره کسی سوال کرد که از او اذن دخول می خواهد، و او به خدمتکار خود می گوید: بگو او اینجا نیست، امام فرمود: مانعی ندارد، این دروغ نیست.
9. عن أبی عبدالله (علیه السلام) فی حدیث أنه قال له: أبلغ أصحابی کذا و کذا، و أبلغهم کذا و کذا قال: قلت: فانی لا أحفظ هذا فأقول ما حفظت و لم أحفظ أحسن ما یحضرنی؟ قال: نعم المصلح لیس بکذاب.
جد معاویه بن حکیم نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) در حدیثی باو فرمود: فلان مطلب و چنین کلام و چنان سخن را به اصحاب من برسان (پیامهائی برای اصحاب خود توسط او فرستاد)، راوی گوید: عرض کردم: من عین کلام شما را حفظ نمی شوم، می توانم پیام شما را با الفاظ شما و بیانات خودم به بهترین وجهی که می توانم بایشان ابلاغ کنم؟ فرمود: بلی، مصلح کذاب نیست.
10. محمد بن علی بن الحسین فی (کتاب الاخوان) بسنده عن الرضا (علیه السلام) قال: ان الرجل لیصدق علی أخیه فیناله عنت من صدقه فیکون کذابا عندالله، و ان الرجل لیکذب علی أخیه یرید به نعفه فیکون عند الله صادقا.
شیخ صدوق ره باسند خویش از امام رضا (علیه السلام) نقل کرده که فرمود: انسان سخن راستی را درباره برادر (دینی) خود می گوید که در اثر آن راست گفتن رنج و مشکلی برای او فراهم می شود، در این صورت او نزد خدا دروغگو می باشد، و دیگری درباره برادر خود دروغی می گوید تا بدانوسیله نفعی باو رساند، چنین کسی نزد خدا راستگو می باشد.
11. محمد بن الحسین الرضی فی نهج البلاغه عن أمیرالمومنین (علیه السلام) أنه قال: علامة الایمان أن تؤثر الصدق حیث یضرک علی الکذب حیث ینفعک، و أن لا یکون فی حدیثک فضل عن علمک و أن تتقی الله فی حدیث غیرک.
در نهج البلاغه از أمیرالمومنین (علیه السلام) نقل کرده که فرمود: علامت ایمان آنست که راست گفتنی که به ضرر تو است بر دروغی که نفع و سودت می باشد ترجیح دهی، و بیش از آنچه می دانی نگوئی، و در گفتار دیگران از خدا بترسی و تقوا را رعایت کنی.
مؤلف گوید: این دستور حمل بر استحباب می شود (و واجب نیست) به خاطر روایاتی که گذشت.