فهرست کتاب


آداب معاشرت با مردم در سیره و سخن پیشوایان ترجمه کتاب العشرة وسایل الشیعه

شیخ حر عاملی ترجمه:محمد علی مقدس

باب پانزدهم: کراهت دوستی با فاجر و احمق و دروغگو

1 - عن محمدبن سالم الکندی، عمن حدثه، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: کان أمیرالمؤمنین (علیه السلام) اذا صعد المنبر قال: ینبغی للمسلم أن یتجنب مؤاخاه ثلاثه. الماجن الفاجر و الأحمق و الکذاب، فأما الماجن الفاجر فیزین لک فعله و یحب أن تکون مثله، و لا یعینک علی أمر دینک و معادک، و مقارنته جفاء و قسوء و مدخله و مخرجه عار علیک، و أما الأحمق فانه لا یشیر علیک بخیر، و لا یرجی لصرف السوء عنک و لو أجهد نفسه، و ربما أراد منفعتک فضرک، فموته خیر من حیاته، و سکوته خیر من نطقه، و بعده خیر من قربه، و أما الکذاب فانه لا یهنئک معه عیش ینقل حدیثک، و ینقل الیک الحدیث، کلما أفنی (أقنی) أحدوثه مطها بأخری مثلها حتی انه یحدث بالصدق فما یصدق و یفرق یغری بین الناس بالعداوه فینبت السخاوم فی الصدور، فاتقوا الله و انظروا لانفسکم.
از امام صادق (علیه السلام) روایت است که فرمود: هر گاه امیرالمؤمنین (علیه السلام) به منبر می رفت می فرمود: شایسته است که مسلمانان از دوستی سه دسته اجتناب کند: لاابالی فاجر، احمق و دروغگو.
اما لاابالی فاجر: کار خویش را نزد تو جلوه می دهد و دوست دارد تو هم مثل او (زشتکار) باشی، و تو را در امر دین و معادت یاری نمی کند، نزدیک شدن به چنین کسی جفاء و قساوت است، و ورود و خرج او برای تو ننگ و عار است.
و اما احمق: تو را به خبری هدایت نمی کند و هر چند کوشش کند نمی تواند ضرری را از تو دور سازد و چه بسا که می خواهند به تو نفعی برساند ولی موجب ضرر و زیان می شود، بنایراین مرگ او بهتر از زندگی اوست، و سکوتش بهتر از گفتن، و دوریش بهتر از نزدیکی است.
اما دروغگو: زندگی با او گوارا نیست، حرف دیگران را نزد تو و حرف تو را نزد دیگران می برد، هر سخنی به پیان می رسد سخن دیگری به میان می آورد، حتی اگر سخن راستی هم بگوید باورت نمی شود که راست گفته؛ بین مردم دشمنی بر می انگیزد و درخت کینه می نشاند و پس از خدا بترسید و مواظب خود باشید.
2 - و فی روایه عبد الأعلی عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: قال أمیرالمؤمنین (علیه السلام): لا ینبغی للمرء المسلم أن یؤاخی الفاجر، فانه یزین له فعله و یحب أن یکون مثله، و لا یعینه علی أمر دنیا و لا أمر معاده، و مدخله الیه و مخرجه من عنده شین علیه.
کلینی گوید: در روایت عبدالاعلی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: برای مرد مسلمان سزاوار نیست که با فاجر دوستی بورزد زیرا کار خویش را در مقابل او خوب جلوه می دهد و دوست دارد که او هم مثل خودش باشد، ونه در امر دنیا او را یاری می کند، و نه در امر معاد و آخرت. و ورود و خروج او بر انسان موجب ننگ و سرشگست است.
3 - عن میسر، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال لا ینبغی للمرء (للمسلم) أن یؤاخی الفاجر، و لا الأحمق، و لا الکذاب.
میسر از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده که فرمود: برای انسان (مسلمان) شایسته نیست که با فاجر و نیز احمق و دروغگو دوستی کند.
4 - عن عبیدبن زرلره قال: قال أبو عبدالله (علیه السلام) ایاک (ایاکم) و مصادقه الأحمق فانک أسر ما تکون من ناحیته أقرب ما یکون الی مساءتک
عبیدبن زراه گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: از رفاقت با احمق دور کن زیرا بهترین شادی و سروری که از ناحیه او بر تو وارد می شود، باعث سریع ترین ناراحتی تو خواهد شد.
5 - عن محمدبن سالم الکندی، عمن حدثه، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: کان علی (علیه السلام) عندکم اذا صعد المنبر یقول ینبغی للمسلم أن یجتنب مؤاخاه الکذاب، فانه لا یهنئک معه عیس ینقل حدیثک، و ینقل الأحادیث الیک، کلما فنیت أحدوثه مطها بأخری، حتی انه لیحدث بالصدق، فما یصدق، فینقل الأحادیث من بعض الناس الی بعض یکسب بینهم العداوه، و ینبت الشحناء فی الصدور.
از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده اند که فرمود: امیرالمؤمنین (علیه السلام) که بین شما بود وقتی به منبر می رفت می فرمود: شایسته است که مسلمانان از دوستی دروغگو بپرهیزد زیرا زندگی او با دروغ گوارا نیست، حرف تو را نزد دیگران و حرف دیگران را نزد تو می آورد، هر گفتاری به پایان می رسد گفتار دیگری به دنبال آن ذکر می کند (و آن قدر دروغ می گوید که) حتی اگر راست بگوید نمی توان او را تصدیق کرد، اجبار مردم را نزد دیگران می برد و بین آنها ایجاد دشمنی می کند، و در دلها درخت کینه می نشاند.

باب شانزدهم: کراهت مشارکت دادن سفله گان در امور

1 - عن عماربن موسی قال: قال أبو عبداله (علیه السلام) یا عمار ان کنت تحب أن تستتب لک النعمه و تکمل لک المروء ه و تصلح لک المعیشه فلا تشارک العبید و السغله فی أمرک، فانهم ان ائتمنتهم خانوک، و ان حدثوک کذبوک، و ان نکبت خذلوک، و ان وعدوک أخلفوک، قال و سمعت أبا عبدالله (علیه السلام) یقول حب الأبرار للأبرار ثواب للأبرار و حب الفجار للأبرار فضیله للأبرار، و بغض الفجار للأبرار زین للأبرار، و بغض للأبرار للفجار خزی علی الفجار.
عماربن موسی می گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: اگر مایلی که نعمت برایت گوارا و مروت و جوانمردی کامل، و زندگی رو به راه و مناسب باشد، بردگان و فرو مایگان را در کار خود شریک مکن، زیرا اگر به آنها اعتماد کنی به تو خیانت کنند و اگر خبری بیاورند دروغ می گویند، اگر بدبخت شوی تو را تنها می گذارند و اگر وعده دادند خلف وعده می کنند.
عمار
می گوید: و باز از آن حضرت شنیدم که فرمود: دوستی نیکان با نیکان، برای نیکان ثواب است، و دوستی گنهکاران با نیکان، فضیلتی است برای نیکان، و دشمنی اهل فسق و فجور با نیکان برای نیکان موجب زینت است، و دشمنی نیکان بافجار باعث ننک و رسوایی فجار (تبهکاران) است.
2 - عن ابراهیم بن أبی البلاد عمن ذکره رفعه قال: قال لقمان لابنه یا بنی لا تقترب فیکون أبعد لک، و لا تبعد فتهان، کل دابه تحب مثلها، و ان ابن آدم یحب مثله، و لا تنشر برک الا عند باغیه کما لیس بین الذئب و الکبش خله کذلک لیس بین البار و الفاجر خله، من یقرب من الزفت یعلق به بعضه، کذلک من یشارک الفاجر یتلم من طرقه، من یحب المراء یشتم، و من یدخل مداخل السوء یتهم، و من یقارن قرین السوء لا یسلم، و من لا یملک لسانه یندم.
از لقمان نقل است که به فرزندش فرمود: فرزندم! با مردم نزدیک مشو که موجب دوری تو می شود، و از آنان دوری مکن که مورد اهانت قرار می گیری (یعنی نه زیاد با مردم محشور باش و نه قطع رابطه کن، بلکه در حد معقول با ایشان معاشرت کن)، هر جانداری هم نوع خود را دوست دارد، و انسان نیز چنین است، سفره احسان خویش را گسترده مساز مگر نزد دوستدار آن، همانگونه که بین گرگ و میش دوستی نیست، بین نیکوکار و بدکار هم دوستی نیست، کسی که به کثافت نزدیک شود، مقداری از آن به او می چسبد همچنین کسی که با افراد بدکار معاشرت کند راه و رسم او را فرا می گیرد، کسی که بحث های بیهوده (مراء) را دوست داشته باشد، مورد شماتت و بدگویی قرار می گیرد، و هر کس در جای نامناسب قدم گذارد مورد اتهام واقع می شود، و هر کس که با دوست بد نشیند سالم نمی ماند، و هرکس اختیار زبان خویش را نداشته باشد پشیمان خواهد شد.
3 - عن عمار الساباطی قال: قال أبو عبدالله (علیه السلام) یا عمار ان کنت تحب أن کنت تحب أن تستتب لک النعمه و تکمل لک الموده و تصلح لک المعیشه فلا تستشر العبید و السفله فی أمرک فانک ان ائتمنتهم ختنوک، و ان حدثوک کذبوک، و ان نکبت خذلوک، و ان وعدوک موعدالم یصدقوک.
عمار ساباطی نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: ای عمار! اگر دوست داری نعمت بر تو گوارا و دوستی کامل و زندگی مناسب باشد، بابردگان و فرو مایگان در کار خود مشورت مکن، زیرا اگر به آنان اعتماد کنی به تو جیانت کنند و اگر چیزی بگویند دروغ می گویند و اگر بدبخت شدی تنهایت می گذارند و اگر با تو قرار وعده ای گذارند به آن عمل نمی کنند.(2)
4 - عن معاویه بن وهب، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال سمعته یقول کان أبی (علیه السلام) یقول: قم بالحق و لا تعرض لما فاتک، و اعتزل ما یعنیک: و تجنب عدوک، و احذر صدیقک من الأقوام الا الأمین من خشی الله، و لا تصحب الفجار و لا تطلعه علی سرک و لا تأمنه علی أمانتک، و استشر فی أمورک الذین یخشون ربهم.
معویه بن وهب گوید: از امام صادق شنیدم که فرمود: پدرم می گفت: به حق قیام کن، و به گذشته ها نپرداز، از امور بی فایده کناره گیری کن و از دشمنت دوری گزین، و از دوستت که از مردم است بر حذر باش مگر دوستی که امین باشد، و امین کسی است که از خدا بترسد، با فاجر و زشت کار مصاحبت مکن و او را بر سر خویش آگاه مساز و امانت خود به او مسپار، در امورت با کسی مشورت کن که از خدا می ترسد.

باب هفدهم: حرمت ارتباط با افراد نابکار

1 - عن محمدبن مسلم و أبی حمزه، عن أبی عبدالله عن أبیه قال: قال لی أبی علی بن الحسین (علیه السلام) یا بنی انظر خمسه فلا تصاحبهم و لا تحادثم و لا ترافقهم فی طریق، فقلت: یا أبه من هم عرفنیهم؟ قال: ایاک و مصاحبه الکذاب فانه بمنزله السراب یقرب لک البعید، و یبعد لک القریب، و ایاک و مصاحبه الفاسق فانه بائعک بأکله، و أقل من ذلک، و ایاک و مصاحبه البخیل فانه یخذلک فی ماله أحوج ما تکون الیه و ایاک و مصاحبه الأحمق فانه یرید أن ینفعک فیضزک، و ایاک و مصاحبه القاطع لرحمه فانی وجدته ملعونا فی کتاب الله فی ثلاثه مواضع قال الله عزوجل: فهل عسیتهم ان تولیتم أن تفسدوا فی الأرض و تقطعوا أرحامکم أولئک الذین لعنهم الله فأصمهم و أعمی أبصارهم و قال: و الذین ینقضون عهدالله من بعد میثاقه و یقطعون ما أمرالله به أن یوصل و یفسدون فی الأرض أولئک لهم اللعنه و لهم سوء الدار و قال: فی سوره البقره: الذین ینقضون عهدالله من بعد میثاقه و یقطعون ما أمر الله به أن یوصل و یفسدون فی الأرض أولئک هم الخاسرون
محمدبن مسلم و ابوحمزه از امام صادق (علیه السلام) از پدرش و او از امام سجاد (علیه السلام) نقل کرده اند که امام باقر (علیه السلام) فرمود: فرزندم! باپنج دسته همنشینی و مسافرت مکن؛ امام باقر فرمود: گفتم پدر! آنانرا معرفی کن کیانند؟ فرمود:
1 - از همنشینی با دروغگو بپرهیز که مانند سراب دور رانزدیک و نزدیک را دور می نمایاند.
2 - از رفاقت بافاسق بر حذر باش که تو را به یک لقمه و کمتر از آن می فروشد.
3 - از مصاحبت با بخیل بر حذر باش که در شدیدترین نیازها از کمکمالی به تو دریغ می کند.
4 - با احمق دوستی مکن که چه بسا می خواهد به تو نفعی برساند اما ضرر می زند.
5 - با قاطع رحم همنشین مباش که من در سه جای کتاب خداوند عزوجل دیده ام که آنها مورد لعن قرار گرفته اند:
الف: آیا شما هم در نظر دارید که چون به قدرت رسیدید و حکومت به دست آوردید در زمین فساد کرده و قطع رحم کنید؟! خدا این افراد را لعنت کرده و کر و کورشان ساخته است.
ب: کسانی که عهد خود را بعد از استحکام آن می شکنند و چیزی را که خدا امر به وصل آن نموده قطع می کنند و در زمین فساد می نماید، لعنت خدا بر چنین افراد باد و آخرتی بسیار بد دارند.
ج: کسانی که عهد خدا را پس از پیمان محکم می شکنند، و چیزی را که خدا امر به وصل آن نموده قطع کرده، و در زمین فساد به پا می کنند آنان حقیقتا زیانکارند.
2 - عن محمدبن مروان، عن الصادق جعفربن محمد (علیهما السلام) قال: ایاک و صحبه الأحمق فانه أقرب ما تکون منه أقرب ما یکون الی مساءتک.
محمدبن مروان از جعفربن محمد الصادق (علیهما السلام) روایت کرده که فرمود: از همنشینی با احمق بر حذر باش که ضرر رساندن به تو از هر چیزی به او نزدیک تر است. (یعنی احتمال ضررش زیاد است).
3 - محمدبن الحسین الرضی فی (نهج البلاغه) عن أمیرالمؤمنین (علیه السلام) قال: یابننی ایاک و مصادقه الأحمق فانه یرید أن ینفعک فیضرک، و ایاک و مصادقه البخیل فانه یقعد عنک أحوج ما تکون الیه، و ایاک و مصادقه الفاجر یبیعک بالتافه و ایاک و مصادقه الکذاب فانه کالسراب یقرب علیک البعید، و یبعد علیک القریب.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) (در نهج البلاغه) فرمود: فرزندم! از دوستی با احمق حذز کن زیرا او می خواهد به تو نفع برساند، ضرر می رساند، از دوستی با بخیل پرهیز کن که شدیدترین نیازمندی تو را از تو دریغ می کند (و کوچکترین کمک مالی به تو نمی کند). و از رفاقت با فاجر بر حذر باش که تو را به کمترین قیمت می فروشد، و از دوستی با دروغگو پرهیز کن که مانند سراب دور را به تو نزدیک و نزدیک را دور می نمایاند.
4 - عم حنان بن سدیر، عن أبیه، عن أبی جعفر (علیه السلام) قال: لا تقارن و لا تؤاخ أربعه: الأحمق، و البخیل، و الکذاب، أما الأحمق فیرید أن ینفعک فیضرک، و أما البخیل فانه یأخذ منک و لا یعطیک، و أما الجبان فانه یهرب عنک و عن والدیه، و أما الکذاب فانه یصدق و لا یصدق.
سدیر از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: با چهار طایفه دوستی مکن و به آنان نزدیک مشو: احمق، بخیل، ترسو، و دروغگو؛
اما احمق: می خواهد به تو نفعی برساند، ضرر می زند.
اما بخیل: از تو می گیرد ولی چیزی به تو نمی دهد.
و اما دروغگو: راست می گوید ولی کسی باور نمی کند.
5 - عن مسعده بن صدقه، عن جعفربن محمئ، عن أبیه (علیه السلام) قال: أردت سفرا فاوصی الی أبی علی بن الحسین: فقال: فی وصیته: ایاک یا بنی أن تصاحب الأحمق أو تخالطه و اهجره و لا تحادثه فان الأحمق هجنه عیاب غائبا کان أو حاضرا، ان تکلم فضحه حمقه، و ان سکت قصر به عیه، و ان عمل أفسد، و ان استرعی أضاع، لا علمه من نفسه یغنیه، و لا علم غیره ینفعه و لا یطیع ناصحه، ولا یتریح مقارنه، تود أمه انها ثکلته و امرأته انها فقدته، و جاره بعد داره، و جلیسه الواحده من مجالسته ان کان أصغر من فی المجلی أعنی من فوقه و ان کان أکبرهم أفسد من دونه.
مسعده بن صدقه از امام صادق (علیه السلام) و او از پدرش روایت کرده که فرمود: پدرم امام زین العابدین (علیه السلام) ضمن وصیتش به من فرمود: فرزندم! مبادا با احمق مصابحبت و رفاقت کنی، بلکه از وی دوری کن و با او کفتگو مکن که احمق دورگه و عیبجو است؛ چه غایب باشد و چه حاضر، اگر سخن گوید، حماقتش او را مفتضح می کند و اگر سکوت کند، جهل و ناتوانی کوچکش نماید، اگر دست به کاری بزند آن را تباه می کند و اگر مطلبی به او گفته شود آن را شایع می سازد. نه علم خویش او را بی نیاز می کند و نه علم دیگران به او نفعی می بخشد و نه به نصیحت خیرخواهان گوش می کند و نه نزدیکانش از دست او راحت اند.
مادرش دوست دارد به عزایش بنشیند و همسرش دوست دارد او را از دست بدهد، و همسایه اش آرزو می کند که از او دور شود، و همنشینش می خواهد او را نبیند. اگر کوچکترین افراد مجلس باشد، بزرگترها را خسته می کند، و اگر بزرگترین باشد، کوچکتران را تباه می سازد.