استراتژی نظامی امام علی (علیه السلام)

نویسنده : محمد بستانی مترجم : مترجم:حسن علی اکبری (عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین علیه السلام)

پیام فرمانده محترم کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

سردار سرلشگر پاسدار سید یحیی صفوی
بسم الله الرحمن الرحیم
من از بسیجیان این کشور علوی و فاطمی می خواهم که علی (علیه السلام) را الگوی خود قرار دهند.
مقام معظم رهبری
السلام علیک یا امیرالمومنین و امام المتقین و قائد الغرالمحجلین
از جلوه های خیره کننده و جاذبه های قدرتمند خورشید عالم افروز شخصیت کران ناپیدای امیرالمومنین (علیه السلام) که در اوج قله شکوه و کبریایی عقول بشری را در بهت و حیرت فرو برده است با چه میزان و معیاری می توان سخن گفت. آنان که تنها اشعه ای از خورشید شخصیت الهی آن شیر حق و منبع خلوص و صفا و سرچشمه فیاض کرامت و تقوی در درونشان تافته و از اعماق روح متلاطمشان نغمات عشق سر بر کشیده و در بی نهایت فرو رفته و ارواح تشنه شان با زلال آن چنان سیراب گردیده که تشنه شراب طهورش از ذرات وجودشان آشکار گردیده است در توصیف او زبان به عجز می گشایند و در مکتب حضرت ختمی مرتبت زانو می زنند تا از لسان بلیغ عصاره و خلاصه خلقت و مخاطب لولاک لما خلقت الافلاک! حقیقت شخصیت او را درک کنند!
پیامبر اعظم، رسول خاتم صلی الله علیه و آله در خصوص آن نور ملکوتی و آشنای اسرار الهی فرمود:
اگر کسی بخواهد به صورت آدم در علمش و به نوح در تقوایش و به ابراهیم در حلمش و به موسی در هیبتش و به عیسی در عبادتش بنگرد به سیمای علی بن ابیطالب (علیه السلام) بنگرد.
غواصان تیزتک بحر مواج معانی که به قصد شکار درهای تابناک شخصیت الهی او در سالیانی دراز بر رشحه ای از رشحات وجود بی بدیل آن انسان کامل و یگانه دهر پی برده بی اختیار سرود عجز می سرایند.
جمعت فی صفاتک الا ضداد - و لهذا عزت لک الا نداد
و می گویند:
ای علی که جمله عقل و دیده ای - شمه ای واگو از آن چه دیده ای
آری
تیغ علمت جان ما را چاک کرد - آب علمت خاک ما را پاک کرد
بازگو ای باز عرش خوش شکار - تا چه دیدی این زمان از کردگار
ای عقاب تیز پرواز عرش خدایی جان آگاهان و بیدار دلان قافله بشری شکار تو و مجذوب عظمت توست.
آن هنگام که بر مسند درس اخلاق و تهذیب نفس و تزکیه باطن و تربیت ارواح و افکار تکیه می زند چشمه های حکمت و معرفت و عشق و عرفان آن چنان از قلب پاک و مطهرش بر زبان فصیح و بلیغ و گویایش سرازیر می گردد که تشنگانی که با یک یا دو پیمانه سیراب نشده اند از شدت شوق و فرط شعف صیحه ای زده، نقش بر زمین می گردند.
هنگامی که از توحید سخن می گوید و به شرح صفات جلال و جمال خدا می پردازد، گویا چهره تابناک یک فیلسوف بزرگ الهی از افق درخشان و مشعشع یگانه پرستی و عشق مطلق طلوع می کند. او ذات جمیل علی الاطلاق را آن چنان پر جاذبه و زیبا معرفی می نماید که آدمی با بهجتی وصف ناشدنی سرشار از انوار معرفت الهی، ذات اقدس خداوندی را در آسمانها و زمین و در درون جان خویش بالعیان متجلی می بیند.
هنگامی که بر کرسی رهبری امت و اداره حکومت، آئین کشورداری را برای کارگزاران حکومت عدل خویش به شرح می نشیند، سیاستمداری کار کشته و رهبری مدیر و مدبر مجسم می گردد که گویا سالیانی بس متمادی و طولانی، راه و رسم هدایت و رهبری اعجاب انگیز سرزمین پهناور اسلامی را با قدرت و عزتی فوق تصور بر عهده داشته است.
آن هنگام که از جهاد سخن می گوید، او که خود سر آمد یلان قرون و اعصار است در کسوت فرماندهی بزرگ و افسری شجاع و دلاوری که لباس رزم بر تن نموده است به بیان دقیقترین دستورات نظامی و تاکتیکهای جنگی می پردازد، گوئی در سراسر عمر جز حضور در میادین نبرد و جنگ و جنگاوری با هیچ چیز دیگر سر و کار نداشته است.
آن هنگام که در بحبوحه دفن زهرای بتول س و یادگار رسول صلی الله علیه و آله و در برابر مضجع شریف و منور محبوبه اش ولیة الله عظمی، صدیقه کبری، فاطمه مطهره، شهیده معصومه علیها و علی اولادها آلاف التحیه و الثناء، جانگدازترین و مظلومانه ترین آه طاقت سوز و جانفرسای تاریخ را از نهاد مشتعل و گداخته اش بر می آورد، آهی که عرشیان و فرشیان را تاب تحمل مثقال ذره ای از آن ممکن و متصور نیست و هستی با همه عظمتش خود را ناتوان تر از آن می بیند که آن حادثه جانسوز را با معیارهای معمول و متعارف تحلیل کند، این همان شیر حق و قهرمان صبر و مقاومت است که تمامی مظاهر بی بدیل شجاعت و قدرت الهی و ملکوتی او در لیلة المبیت و در بدر و احد و خندق و حنین و خیبر و...، با همه عظمت و بزرگی آن در قیاس با ایستادگی غیر قابل تصور او در برابر حادثه عظیم شهادت زهرای مرضیه س در سنگر دفاع تاریخسازش از نهج ولایت و صراط قویم امامت، بمثابه فروغ و تلألو ستارگان است در برابر عظمت خورشید
ما از آن اعجوبه دهر چه بگوئیم؟! بگذاریم و بگذاریم که لب فرو بستن و قلم شکستن اولی است.
اما در روزگار ما که پرچم پر افتخار الله اکبر پس از قرنها با رهبری حضرت امام خمینی ره آن ابر مرد میدان معرفت و سلوک و قهرمان حقایق غیب و ملکوت بر بام گیتی به اهتراز در آمده است. خداوند بزرگ را از عمق جان و صمیم دل سپاسگزاریم که تالی تلو آن حجت الهی در میان ما، فرزند علی مرتضی (علیه السلام)، ثمره شیرین کوثر و آیت عظمای حق تداوم بخش عزت و صراط عظمت و قدرت امت، سید و سرور حق پویان و حقیقت جویان، یاد علی (علیه السلام)، نام علی (علیه السلام)، زهد علی (علیه السلام)، شجاعت علی (علیه السلام)، عبادت علی (علیه السلام)، صلابت و سازش ناپذیری علی (علیه السلام)، قاطعیت علی (علیه السلام)، جهاد علی (علیه السلام)، یتیم نوازی علی (علیه السلام)، روح لطیف علی (علیه السلام)، و مناجات جانسوز و روح بخش علی (علیه السلام)، اقتدار و مظلومیت علی (علیه السلام)، را تداعی می کند خدایش به بلندای آفتاب تا ظهور قائم عدل گستر جهان عج، حافظ و نگهبان باد که پرچمدار عزت مسلمانان و مستضعفان در سراسر جهان است.
امیدوارم این قبیل آثار، برای علاقمندان و دوستداران مکتب سرخ علوی علی الخصوص فرماندهان نظامی و بسیجیان سلحشور که با الهام از تعالیم آن ابر مرد جاودان تاریخ، بزرگترین حماسه را تحت رهبری فرماندهی معظم کل قوا حضرت امام خمینی ره در طول هشت سال دفاع مقدس آفریدند و هم اینک تحت زعامت فرزند خلف و جانشین بحق آن عزیز شکست ناپذیر مقام معظم رهبری حضرت آیت الله العظمی خامنه ای مد ظله العالی آماده دفاع همه جانبه از دستاوردهای انقلاب بزرگ خمینی اند مورد استفاده قرار گیرد.
فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سرلشگر پاسدار سید یحیی صفوی

سخن مترجم

بسمه تعالی
کتاب حاضر، ترجمه الاستراتیجیة العسکریة عندالامام علی (علیه السلام) تألیف ارزشمند آقای محمد بستانی است که به زبان عربی نگارش شده است. این عنوان به معنی استراتژی نظامی از دیدگاه امام علی (علیه السلام) یا استراتژی نظامی امام علی (علیه السلام) می باشد. این کتاب به بررسی اندیشه و عمل امام علی (علیه السلام) از بعد نظامی پرداخته است و با استفاده فراوان از متون اصلی و سخنان امام (علیه السلام) در این موضوع بویژه بهره گیری از نهج البلاغه به همراه دسته بندی خوب و ارائه تصویر روشنی از افکار نظامی امام (علیه السلام)، منبع سرشاری، برای علاقه مندان و پژوهشگران مسائل نظامی و نظامیان، بخصوص بسیجیان کشور که از علی (علیه السلام) الگو گرفته اند، می باشد و استراتژی نظامی آن حضرت (علیه السلام) را در قالب اخلاق، بینش و رفتار نظامی او تبیین می کند. مطالب پر جاذبه و آموزنده آن برای همه اقشار مردم که مایلند با عمق افکار نظامی امام علی (علیه السلام) آشنا شوند، پیام آور روح شجاعت و جوانمردی و شهادت طلبی و حاوی پندها و عبرت های فراوانی است که لحظه لحظه حوادث عمر با برکت امام علی (علیه السلام) در سینه تاریخ پر درد و غم زندگی آن امام همام، از خود بجای گذارده است و توشه راه شیر مردانی است که در عصر جاهلیت مدرن با هدایت رهبران الهی، راه خود را در پرتو فروغ اندیشه و کلام امام بر حق، پیدا کرده و تکلیف خود را در مبارزه با استکبار جهانی، پای نهادن به جای پای مولای خود دانسته و مصمم و عازمند، ندای او را که از فراز تاریخ به گوششان رسیده، پاسخ مثبت گویند و راه و روش او را فراروی حرکت خود قرار داده و مسیر او را بپویند.
اینجانب، به پیشنهاد دبیر محترم کنگره امام علی (علیه السلام) الگوی بسیجیان و بمناسبت این کنگره اقدام به ترجمه این کتاب نمودم به این امید که در ترویج تفکر بسیجی و نمایش بارزترین چهره بسیجی تاریخ بخصوص از نظر منش و روحیه نظامی به بسیجیان جهان موثر افتد. و البته عظمت و عمق غیر قابل دسترس کلام امام بیان (علیه السلام) که در این کتاب به آن، بسیار استناد شده و فرصت زمانی بسیار کم و بضاعت مزجاة اینجانب در کار ترجمه، زمینه کاستیها و نارسائیهایی را بوجود آورده که انتظار می رود خوانندگان گرامی به دیده عفو و اغماض به آن بنگرند و از ارشاد و راهنمائی و دعای خیر خود ما را محروم ننمایند.
انه ولی التوفیق
مترجم - چهارم ماه رجب 1417 ه.ق برابر با 26 آبان 1375 ه ش

مقدمه مولف

بسم الله الرحمن الرحیم و الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین محمد و آله الطاهرین
شخصیت امیرالمومنین امام علی ابن ابیطالب (علیه السلام) و حیات او مملو از درسها و عبرتهای فراوان، در همه زمینه های زندگی است و نبوغ و عظمت ایشان را می شود از لابلای کتاب نهج البلاغه درک کرد و ما این شکل و ترتیب زیبا و منطقی را حتی در یک خطبه او نیز مشاهده می کنیم. با آنکه شریف رضی، گاهی اجزاء خطبه های مختلف را، در یک خطبه گرد آوری نموده است.
نهج البلاغه کتابی است که می توان در آن از سخنان و نامه های امام (علیه السلام) یک قانون جامع و کامل برای زندگی استخراج و تهیه و تدوین نمود. در اینجا فقط به نامه 53 نهج البلاغه اشاره می کنیم که همان عهدی است که آن حضرت به هنگام برگزیدن مالک اشتر به ولایت مصر، برای وی نوشته و در این نامه پیرامون ادارات مختلف دولتی و شئون گوناگون آن سخن می گوید. حضرت علی (علیه السلام) در این نامه پیرامون ملت و حاکم و شورا و علماء و فرماندهی سپاهیان و لشگریان و مالیات و قضاوت و استقلال آن و کارگزاران و خواسته های آنان و گزینش رجال دولت و وزراء و طبقات جامعه و صنعت و تجارت و صلح و امثال آن سخن می گوید.
انسان به تنهایی از شرح و فهم همه معانی کتابی همچون نهج البلاغه، عاجز و ناتوان است و لذا مناسب است که پیشنهاد شود، آن را مجموعه ای از متخصصین در علوم گوناگون (نظامی، سیاسی، تاریخی، اعتقادی، بلاغت، عربی و...) شرح و تفسیر کنند، زیرا تا کنون شرحی که محققین و پژوهشگران را اشباع کرده و بشود به آن اکتفا نمود، تهیه نشده است و اگر شرح خوبی نیز یافت شود، فاصله زمانی بین نسل حاضر با آن شرح وجود دارد و شرح های متناسب با نیازهای زندگی امروزی نیز بسیار کم و محدود است.
بعضی از شارحین نهج البلاغه به جنبه های بلاغی و تاریخی آن پرداخته اند و انگیزه شریف رضی نیز آنگونه که در مقدمه اش گفته، این بوده که کار او راه و طریقی برای بلاغت باشد ولیکن نهج البلاغه طریق و روش زندگی است نه اینکه فقط طریق بلاغت باشد.
در این نوشتار، ما به زندگی نظامی امام (علیه السلام) و شیوه ها و طرح ها و تعالیم جنگی و اهداف نظامی آن حضرت و همچنین تربیت نظامی که مورد نظر و خواست آن حضرت بود و آن را به اصحاب و شاگردانش آموزش می داد و خلاصه به استراتژی نظامی آن حضرت می پردازیم.
متاسفانه در این زمینه ما به مراجع و منابع قابل توجه و مهمی دسترسی نداشتیم. این کتاب را براساس ترتیب موضوعی و نه ترتیب تاریخی یا زمانی، مرتب نمودیم و در عین حال برای بعضی از بخشهای حوادث همچون بخشهای موضوع اولویت حل مسالمت آمیز و گفتگوی سیاسی، به میزان قرائن موجود سعی کردم با توجه به ترتیب زمانی و تاریخی، آن را مرتب کنم و به دلیل آنکه قضایای نظامی و سیاسی به هم پیوسته است، پیرامون بعضی از قضایای سیاسی که مستقیما به موضوع بحث مرتبط بوده نیز، به اختصار سخن گفته ام و مازاد آن را که به کتابهایی مفصل نیاز داشته، رها کرده و نیاورده ام.
نویسندگان مولفین متعددی پیرامون موضوعات سیاسی در نهج البلاغه و زندگی امام (علیه السلام) کتاب نوشته اند. از آن حضرت خطبه ها و نامه های فراوانی وجود دارد که به جنگ و قتال مربوط می شود و ما در اینجا به آن نپرداخته ایم و جویندگان و طالبان آن با مراجعه به منابع و مراجع مختلف، می توانند به آن دسترسی پیدا کنند.
همچنین اشاره می کنم به اختلاف جزئی موجود در شماره خطبه ها و نامه های نهج البلاغه که با مراجعه به چند شماره قبل یا بعد از شماره هائی که نوشته ام، می توانید آن را بیابید.
از خدا می خواهم که ما را به ارائه و تبیین بخش کوچکی از عظمت این مرد بزرگ موفق کند.