دین و دوران «خلاصه آثار استاد شهید مرتضی مطهری »

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

مقدمه مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق (علیه السلام)

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا أن هدانا الله
این دفتر خلاصه هفت عنوان از آثار استاد شهید مرتضی مطهری است که موضوع آن ها تاریخ، سیاست و مباحث نظری در باب رابطه دین اسلام با این دو می باشد و از این رو نام دین و دوران بر آن نهاده شده است. عناوین آثار خلاصه شده عبارتند از: خدمات متقابل اسلام و ایران، نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر، پیرامون انقلاب اسلامی، پیرامون جمهوری اسلامی، اسلام و مقتضیات زمان (2 جلد)، قیام و انقلاب مهدی عجل الله تعالی فرجه، به ضمیمه شهید، و جهاد.
موضوعات خاص این کتاب ها چه بسا تغایری با دیگر آثار استاد مطهری را به ذهن متبادر کند، اما دو ویژگی مشترک این کتابها با دیگر آثار استاد قابل توجه است؛ اول رویکرد عقلی و استدلالی استاد در همه مباحث، حتی در تحلیل ها و نقدهای تاریخی است که به عنوان نمونه می توان به نقدهای ایشان بر شبهه کتاب سوزی ایران و مصر اشاره کرد. اتقان فکری و قوت تحلیل در این رویکرد سبب شده که مثلا کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران علی رغم استفاده از منابع دست دوم تاریخی، خود به کتابی مرجع و معتبر در زمینه مسائل مشترک اسلام و ایران تبدیل گردد.
ویژگی دیگر این آثار استاد، همان روح مشترک تمام آثار ایشان، یعنی دردمندی و غیرت دینی است که درس آموزترین بعد اندیشه و شخصیت استاد مطهری برای تمام اندیشمندان و عالمان دینی می باشد. خود استاد در این زمینه چنین می گوید:
نوشته های این بنده برخی فلسفی، برخی اجتماعی، برخی اخلاقی، برخی فقهی و برخی تاریخی است. با این که موضوعات این نوشته ها کاملا با یکدیگر مغایر است، هدف کلی از همه این ها یک چیز بوده و بس. این بنده از حدود بیست سال پیش که قلم به دست گرفته، مقاله یا کتاب نوشته ام، تنها چیزی که در همه نوشته هایم آن را هدف قرار داده ام، حل مشکلات و پاسخگویی به سوالاتی است که در زمینه مسائل اسلامی در عصر ما مطرح است.(1)
تحلیل و تفصیل بیشتر در باب اندیشه های تاریخی و سیاسی استاد مطهری فرصت دیگری می طلبد که در مقدمه این کتاب مجال پرداختن به آن نیست. در این جا برای شناخت بهتر کتابهای خلاصه شده، اشاره کوتاهی به محتوا و تاریخچه شکل گیری و چاپ هر یک از آن ها می نماییم.
کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران دارای سه بخش اصلی است:
1. اسلام و مساله ملیت و این که آیا میان احساسات مذهبی و اسلامی با احساسات میهنی و ایرانی تعارضی وجود دارد یا نه.
2. خدمات اسلام به ایران و این که ورود اسلام به ایران چه نقشی در اعتلا یا انحطاط فرهنگ و تمدن ایرانیان داشته است.
3. خدمات ایران به اسلام و بررسی نقش ایرانیان در میان مللی که به اسلام گرویدند و با تشریک مساعی تمدن عظیم اسلامی را به وجود آوردند.
بخش اول این کتاب، تکمیل سه سخنرانی استاد مطهری در ماه محرم سال 1388 هجری قمری (1347 شمسی) و بخش دوم و سوم نیز صورت تفصیل یافته شش سخنرانی در ماه صفر همان سال است. این کتاب، اولین بار در سال 1350 چاپ شد. هر یک از چاپ های هفتم (1356) و هشتم (1357) این کتاب با اصلاحات و افزوده هایی همراه بوده و آن چه تا کنون چاپ شده، تجدید چاپ همان چاپ هشتم می باشد.
استاد مطهری خود در باب اهمیت این کتاب چنین می نویسد: این بنده در تمام سخنرانی هایی که در مدت اقامتم در تهران ایراد کردم، هیچ سخنرانی از سخنرانی های خود را ندیدم که مانند این سخنرانی مورد توجه و استقبال قرار گیرد، خصوصا شش سخنرانیی که تحت عنوان خدمات متقابل اسلام و ایران ایراد شد. از مرکز و شهرستان فراوان مراجعه می شد و نوارها کپیه می گشت. مخصوصا از طرف طبقه دانشجو بیش از سایر طبقات مورد استقبال واقع گشت. این عنایت و استقبال، معلول امتیاز خاصی در آن سخنرانی ها نبود. صرفا معلول علاقه ای است که ایرانیان طبعا به مسائل مشترک اسلام و ایران دارند.
متاسفانه با این که ضرورت مبرم ایجاب می کند که این مسائل هر چه بیشتر و واضح تر تجزیه و تحلیل شود و در اختیار عموم طبقات، بخصوص طبقه جوان قرار گیرد، تا آن جا که من اطلاع دارم، تا کنون هیچ اقدامی در این زمینه نشده و کتاب حاضر اولین کتاب است در موضوع خودش.(2)
استاد مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران به برخی از موضوعات تحقیقاتی اشاره می کند که قابل توجه است. یکی اصل موضوع در باب مسائل مشترک اسلام و ایران است که به تعبیر ایشان: اگر بنا باشد بحث کافی در همه این مسائل به عمل آید، چند مجلد بزرگ خواهد شد. همچنین به عنوان برخی مصادیق مهم در این راستا استاد به دو شخصیت نامی ایرانی اشاره می کند که بررسی آثار و افکار آن ها شایسته تحقیق است، بویژه از جهت شبهاتی که در باب گرایش های ایرانی و ضد اسلامی آن ها وجود دارد. آن دو شخصیت عبارتند از: حکیم ابوالقاسم فردوسی و شیخ شهاب الدین سهروردی معروف به شیخ اشراق.(3) لازم به ذکر است که استاد مطهری، در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران به دو شبهه مهم در این رابطه پاسخ داده اند. آن دو شبهه، مربوط است به حفظ زبان فارسی به عنوان جریانی در برابر تحمیل زبان عربی و ایجاد فرقه تشیع در مقابل اسلام اهل تسنن، برای دنبال کردن عقاید زرتشتی.
در تلخیص کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران اگر چه تفکیک سه بخش مذکور حفظ شده، اما سعی شده مطالب هر بخش با طبقه بندی منطقی و منسجم تری ارائه گردد که در فهرست مطالب و متن کتاب ملاحظه خواهید کرد.
استاد مطهری ارجاعات به کتابهای مورد استناد را به نحو کامل انجام داده است که به خاطر رعایت اختصار این ارجاعات در خلاصه حذف شده است.
کتاب بعدی نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر نام دارد که در اصل، خطابه ایراد نشده ای است که بنا بود در روز 4 شعبان 1398 (تیر ماه 1356، حدود یک سال و نیم قبل از پیروزی انقلاب اسلامی)، در یک کنفرانس عمومی در تهران ایراد شود که به علت ممانعت پلیس برگزار نشد و یک سال بعد با تفصیل بیشتر به چاپ رسید.
استاد مطهری در این کتاب پس از بررسی اجمالی شخصیت ها و جریانات اصلاحی اسلامی در صد ساله اخیر، به طور مفصل تر در باب نهضت اسلامی ایران و ماهیت، ریشه، هدف، رهبری و آفات آن بحث می کند.
با توجه به تاریخ تدوین این اثر، دفاع منطقی از نهضت اسلامی ایران، تجلیل از شخصیت امام خمینی و نقش روحانیت در مبارزات و همچنین دوراندیشی در باب آینده انقلاب از ویژگی های مهم این کتاب است.
خلاصه دو کتاب پیرامون انقلاب اسلامی و پیرامون جمهوری اسلامی به صورت تلفیقی و مزجی و در ساختار جدید انجام شده است. به خاطر تغییر در نظم ارائه مباحث، لازم است در این جا اشاره ای به مباحث این دو کتاب داشته باشیم.
کتاب پیرامون انقلاب اسلامی شامل این مباحث است:
1. آزادی تفکر و عقیده سخنرانی در دانشکده الهیات در تاریخ 2/11/1357؛
2. ماهیت و عوامل انقلاب اسلامی که حاصل چند سخنرانی در مسجد الجواد تهران، در تاریخ فروردین 1358 است؛
3. ماهیت و عوامل انقلاب اسلامی که تنظیم و تکمیل دو مصاحبه با استاد مطهری در سیمای جمهوری است که قبل از رفراندوم جمهوری اسلامی انجام شده است؛
4. پیرامون جمهوری اسلامی مصاحبه دکتر سروش با استاد مطهری؛
5. چهار سخنرانی در مسجد فرشته که در فروردین سال 1358 انجام شده اند، با عناوین عدالت اجتماعی، استقلال و آزادی، معنویت در انقلاب اسلامی، روحانیت و انقلاب اسلامی.
اما کتاب پیرامون جمهوری اسلامی مشتمل بر این بخش هاست:
1. مصاحبه مطبوعاتی استاد مطهری که دو هفته قبل از شهادت ایشان در تاریخ 27/1/58 انجام شده است؛
2. وظایف حوزه های علمیه که در اصل مقاله ای از استاد مطهری است؛
3. زنان و انقلاب اسلامی که ترکیب یک مقاله و یک سخنرانی استاد است و گویا ایشان در نظر داشته این مجموعه را پس از تکمیل در چاپ جدید کتاب مساله حجاب اضافه کند که ترور ناجوانمردانه ایشان این اجازه را نمی دهد؛
4. اهداف روحانیت در مبارزات، سخنرانی در دانشگاه صنعتی تهران در آبان ماه سال 1357؛
5. آزادی عقیده، دو سخنرانی در حسینیه ارشاد در پاییز سال 1348؛
6. یادداشت های استاد در موضوعات اسلام، انقلاب و حکومت.
چاپ اول دو کتاب پیرامون انقلاب اسلامی و پیرامون جمهوری اسلامی
به ترتیب در سال های 1360 و 1366 انجام شده است.
کتاب بعدی، اسلام و مقتضیات زمان است که در دو مجلد چاپ می شود و جلد اول آن تنظیم شده یادداشت هایی از 26 جلسه سخنرانی استاد مطهری، در شب های ماه مبارک رمضان در سال 1345 است که با مقاله ای از استاد به عنوان مقدمه کتاب آغاز می شود و جلد دوم آن شامل مجموعه بحث های استاد مطهری در انجمن اسلامی پزشکان در سال 1351 به ضمیمه برخی دیگر از مباحث مرتبط است. این کتاب اولین بار در سال 1366 به چاپ رسید.
به خاطر پراکندگی بسیار زیاد موضوعات، در این کتاب و به منظور استفاده بیشتر خوانندگان، تلاش شده که خلاصه تنظیم شده علاوه بر تلخیص، نظم منطقی مطلوبی به مباحث بدهد که در سه فصل تغییرات زمانه و اسلام، مکانیسم انطباق اسلام با زمان و عدم سریان تغییر در همه چیز، ملاحظه خواهید کرد.
سخن اصلی استاد مطهری در این کتاب در جواب به شبهه عدم سازگاری اسلام و مقتضیات زمان، به خاطر ثابت بودن اسلام و متغیر بودن مقتضیات زمان را می توان چنین خلاصه کرد که اولا احکام اسلام کاملا ثابت و تغییرناپذیر نیست، ثانیا تمام مقتضیات زمان، متغیر نمی باشد و ابعاد ثابتی هم دارد، ثالثا اسلام برای ابعاد و نیازهای ثابت، احکام ثابت و برای نیازهای متغیر، احکام متغیر، در نظر گرفته است.
در رابطه با مباحث این کتاب استاد مطهری دو سخنرانی دیگر نیز انجام داده اند با عناوین اسلام و نیازهای جهان امروز و قوانین اسلام در مقایسه با توسعه و تحول دنیای جدید که اخیرا در کتاب پانزده گفتار چاپ شده و مراجعه به آن می تواند تکمیل کننده مباحث کتاب اسلام و مقتضیات زمان باشد.
کتاب بعدی شامل دو بخش غیر مرتبط است: بخش اول یعنی قیام و انقلاب مهدی عجل الله تعالی فرجه از دیدگاه فلسفه تاریخ ابتدا به صورت مقاله ای کوتاه در یک نشریه دینی منتشر شد و بخش دوم با عنوان شهید نیز تفصیل سخنرانی استاد در شب عاشورای 1393 (1351 شمسی) است.
این کتاب اولین بار در سال 1356 چاپ شد و در چاپ ششم آن، استاد مطهری مقدمه کوتاهی بر آن نوشت. همان طور که خود استاد اشاره می کند، آن چه در بخش اول آمده، فلسفه تاریخ نیست، بلکه بررسی یک ایده اسلامی از دیدگاه فلسفه تاریخ است و ضمنا اشاره ای به فلسفه تاریخ از دیدگاه قرآن و معارف اسلامی هم هست.(4)
استاد مطهری مباحث مفصلی در باب فلسفه تاریخ دارند که در کتابی با همین عنوان چاپ و تا کنون سه جلد آنت منتشر شده است. برخی دیگر از این مباحث در جلد پنجم مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی تحت عنوان جامعه و تاریخ، آمده است.
آخرین کتاب خلاصه شده، جهاد نام دارد که حاصل چهار جلسه تفسیر قرآن کریم در مسجد الجواد تهران، در سال 1350 است و اولین بار در سال 1363 چاپ شده است. استاد مطهری مباحث دیگری پیرامون جهاد، در انجمن اسلامی پزشکان داشته که هنوز منتشر نشده و انتشارات صدرا سال هاست اعلام کرده این مباحث در دست تنظیم است و به فضل خدا منتشر خواهد شد.(5)
توفیق همه خدمتگزاران به اسلام عزیز را از خداوند مسألت داریم.
مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق (علیه السلام)
علی اصغر خندان
مهر 1381

خلاصه کتاب : خدمات متقابل اسلام و ایران

پیشگفتار
از ابتدای دوره هخامنشی که تمام ایران امروز ما تحت یک فرمان در آمد، تقریبا 2500 سال می گذرد و تاریخ، شهادت می دهد که در این دوران هرگاه با یک قوم و ملت دیگر مواجه شده ایم، مقاومت کرده ایم و در ملیت دیگران هضم نشده ایم؛ ولی این علاقه ما به ملیت خود، سبب نشده است که در برابر حقایق خضوع نکنیم و در تعصبات کورکورانه باقی بمانیم. همچنان که چهارده قرن اخیر را با اسلام به سر برده ایم و همه چیز ما با این دین توأم بوده است و از هیچ تلاشی در راه ترقی و اشاعه و ترویج آن فروگذاری نکرده ایم و حال حدود 98 درصد از ما مردم ایران مسلمانیم، به اسلام به حکم این که مذهب ماست، ایمان و اعتقاد داریم و به ایران، به حکم این که میهن ماست مهر می ورزیم. از این رو سخت علاقه مندیم که مسائلی را که به این دو و روابط آن ها با یکدیگر مربوط می شود، درک کنیم. عمده این مسائل در سه پرسش زیر خلاصه می شود:
1. ما هم احساسات مذهبی داریم و هم احساسات میهنی ایرانی؛ آیا این دو با یکدیگر تناقض دارد یا خیر؟
2. اسلام با ورود خود به ایران، چه تحولات و دگرگونی هایی در این سرزمین به وجود آورد و این دگرگونی ها در چه جهت بود؟ به عبارت دیگر آیا ورود اسلام به ایران، موهبت بود یا فاجعه؟
3. ملل بسیاری به اسلام گرویدند و با تشریک مساعی با یکدیگر تمدنی عظیم و با شکوه به نام تمدن اسلامی به وجود آوردند. سهم ما ایرانیان در این تمدن و خدمات آن چه مقدار بوده است؟ و علاوه بر آن، انگیزه ایرانیان از این خدمات چه بوده است؟
این سه پرسش به ترتیب در سه بخش این کتاب پاسخ داده شده است:
1. اسلام و مساله ملیت (اسلام از نظر ملیت ایرانی)
2. خدمات اسلام به ایران
3. خدمات ایران به اسلام(6)

فصل اول : اسلام از نظر ملیت ایرانی