پس از غروب

نویسنده : یوسف غلامی

پیش گفتار

گذشته آدمی و آگاهی از تحولات و حوادث به هم پیوسته تاریخ ، انسان را بر فهم بهتر امروز و پی ریزی تمدن آتی ملت ها یاری می رساند. مطالعه و تحقیق در تاریخ اسلام و زوایای مختلف و به هم تنیده آن نیز از این قانون عام گسسته نیست. هر چند همه عرصه های تاریخ اسلام و ایران با زندگی همه مسلمانان پیوند محکم دارد ، برش هایی از تاریخ صدر اسلام و رخدادهای آن روزگار ، با هویت مسلمانان این مرز بوم پیوند مستحکم تر دارد. مجموعه ای که در پیش روی شماست تلاشی است برای بازخوانی حوادث کمتر از هزار روز از تاریخ بیش از هزار ساله ملت اسلام که در حافظه تاریخی مسلمانان نقش بسته است. ارزیابی علمی رفتار مسلمانان پس از غروب آفتاب عمر رسولی که دعوتش از پیوند توحید و رستگاری دنیوی و اخروی نشان می گرفت و مسئولیت بشیر و نذیری او ارمغان رحمت و مهرورزی بر مردمان بود ، می تواند پاسخ برخی کنجکاوی های نسل جدید را که با کوله باری از پرسش به حال و آینده می نگرند ، در برداشته باشد : با توجه به اهمیت استراتژیک وحدت مسلمانان و ضرورت پرهیز از فراهم آوردن زمینه اختلاف و گسست در صفوف متحد آنان ، در این اثر تلاش بر آن است تا بنیاد معرفت تاریخی و تحلیل رخدادها بر اساس منابع اصیل صدر اسلام که شهرت بیشتری نزد همه مسلمانان دارد ، استوار گردد.این اثر به قلم برادر ارجمند جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای یوسف غلامی به رشته تحریر در آمده است.
از نگارنده محترم و همه کوشش گران تهیه و تنظیم این اثر قدردانی کرده ، فزونی توفیق همگان را از درگاه خداوند منان خواستاریم.
پاییز 1380
ناشر

آغاز سخن

چون زمان از عصر حضرت مسیح علیه السلام بسیار گذشت روح جهانیان را بی دینی و آشفتگی سخت بیازرد. عقیده به پاکی و عدل و راستی از ایشان برخاست و حکومتی که میان خوبی و بدی و ستمدیده و ستمگر تمیز دهد و نظمی بر قرار سازد ،کوچید. نه راهی ماند که پاسبانی شود و نه فتنه انگیزی که از بیم مکافات آرام نشیند. فانوس دین خاموش و بساط عشرت و بی خبری در همه جاگسترده گشت. معاش بشر را راهزنی تامین می کرد و خوراکش را پلیدی و کردارش را شیطان ،رهبری.
این همه در حالی بود که آدمی ،از خویشتن به ستوه آمده بود و با ناامیدی انتظار روزی را می کشید که کسی بنای فرسوده او را درهم کوبد و از نو ،بنیادی دیگر گذارد.
این زمان ،اوضاع در میان عرب بسی آشفته تر بود. به یقین کسانی از ایشان آرزو داشتند روزی مردی پدیدار گردد و با تسخیر دل های خسته و پریشانشان ،بر فقر و بد حالی شان نهیب زند و ناآرامی و بی عقیدگی و پلیدی را از ایشان دور سازد.
ظهور خجسته حضرت محمد امین صلی الله علیه و آله به این همه انتظار پایان بخشید. او برگزیده ترین آفریده ، وجودی با تار و پود پاکیزه و بی عیب ،فخر آدمیان و مایه برکت جهانیان و از سلاله پیامبران برتر و دارای دودمانی مطهر بود. بشر در تاریخ حیات خود هیچ واقعه ای شگفت انگیزتر از تولد و بعثت او به یاد ندارد.
در عصری که او در میان قومش زیست ،پلید خویان ظلمت دوست تا توانستند روحش را آزردند ،تا شاید در عزم وی خلل پدید آورند و امیدش را به یاس تبدیل کنند و از هدفش باز دارند. اما روح بلند و نبوغ اعجاب آور او که با شکست و ناامیدی انسی نداشت نگاه به آینده های دور داشت.
در مدت زمان درنگ او در میان آدمیان آنان که سرشت شان با آلودگی خو نگرفته بود و لیاقت آدمین و استعداد فراگیری تعالیم آسمانی او را داشتند لباس پاکی و انسانیت بر تن کردند و به راه جاودانگی قدم گذاشتند و کسانی نیز از دودمانش که در دانایی و پاکی بسی برتر بودند به یادگار از وی باقی ماندند تا آرمان او را حفظ کنند. به پیش بینی آن ستوده پیامبر ،پس از شهادت وی این پاکیزگان برتر ،غریب ماندند و طغیان آمال و آرزوهای عناصر جاه طلب،ایشان را از ادامه راه آن برگزیده پیامبر ، باز داشت. بدین سان دیگر بار معنویت از بشر کوچید و احکام و قوانین الهی بازیچه هوس فرمانروایان سفیه قرار گرفت و نزدیک به یک قرن بیان و نگارش فرموده های آن رسول مختار صلی الله علیه و آله ممنوع گردید و بیان فضایل خاندان رسالت و یاد از غدیر و شان نزول آیه تطهیر و اکمال و انما ولیکم الله و حدیث کهف و لوح و انا مدینة العلم و منزلت و ثقلین ، همه جرم شناخته شد. از آن پس تا قرن ها تاریخ را وابستگان دربار خلفا نگاشتند.برجسته ترین ایشان ابن جریر طبری است که به بهانه بی طرفی در نقل رویدادها، به تحریف واقعیت و کتمان حقایق پرداخته است. (1)
بدین سبب نمی توان بدان آثار با اطمینان نگریست.
به هر تحلیل ،در این نگاشته از میان آن آثار مطالبی استخراج شده است که اطمینان آورتر باشد. گفتارها بیشتر بر پایه نظر اهل سنت و با تکیه بر کتابه های معتبر ایشان است. در هر فصل ،از برخی منابع فارسی مورد دسترس نیز نکاتی ارائه گردیده تا بدین وسیله ضمن آشنا ساختن خوانندگان با این کتاب ها ،از نویسندگان گرانقدر آن قدردانی شده باشد.
با تشکر وافر از استاد علامه مرتضی فرج پور و دوست پژوهشگر استاد محمد خردمند.
یوسف غلامی
پائیز1380

فصل اول : رویدادهای پیش از رحلت پیامبرصلی الله علیه و آله

در تاریخ اسلام رخدادهای پیش از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اندکی پس از آن ،از حساس ترین وقایع ، و آکنده از سیاست ،پنهان کاری و پیچیدگی است. آن که به مراتب دانش و خردمندی رسول اکرم صلی الله علیه و آله اندکی آگاه باشد به خوبی در می یابد که تا چه حد گفتار و کردار حضرت در روزگار کوتاه غدیر تا رحلت ،با زیرکی ،دقت و توجه ، توام برده و وی به چه مسایل ژرفی نظر داشته است.
مهم ترین پرسش آنان که تاریخ مسلمانان پس از پیامبرصلی الله علیه و آله را مطالعه می کنند این است که چگونه مسلمانان در روز رحلت پیامبرصلی الله علیه و آله با همه تاکیدهای حضرت بر دوست داشتن اهل بیت علیه السلام و پیروی از ایشان ، شتابان بر مخالفت فرمان حضرتش کوشیدند و به بیش ترین سفارش او کم ترین بهایی ندادند؟
آیا رسول اکرم صلی الله علیه و آله چنین مخالفتی را پیش بینی نکرده و برای خنثی سازی آن ،چاره ای نیندیشیده بود؟
تاکید ایشان بر گسیل لشگر اسامة بن زید به سوی مرزهای شام - در آن روزهای بحرانی مدینه و در آستانه رحلت - چه حکمتی داشت ؟
نظر او در تعیین جانشین خود ،چه بود ؟
این فصل به منظور پاسخ به چنین پرسش هایی نگاشته می شود. واقعیت آن است که حساس ترین موضع گیری های رسول اکرم صلی الله علیه و آله نسبت به حوادث پس از رحلت ،در همان هفتاد روز میان غدیر تا رحلت به کار بسته شد ،چنان که پنهان کاری هواداران ناموافق نیز بیشتر در همین دوره رخ نمود ،جز آن که تا رویدادهای این دوره تبیین نشود حقایق پنهان ،نمایان نمی گردد.