استدراج

نویسنده : مرکز فرهنگ و معارف قرآن

پیش گفتار

فراهم آوری دائره المعارف قرآن کریم با حدود سه هزار مقاله به زبانی علمی و نو، فرصتی مبارک است که پس از قرن ها، برای دوست داران قرآن پیش آمده است. حیف بود که این فرصت بگذرد و بهره شایسته از آن برده نشود. هر چند نفس فراهم سازی این دائره معارف، خود، نعمت و بهره ای بزرگ است، اما باید پذیرفت که تلاش گسترده بانیان این حرکت نمی تواند تنها در قالب مقاله های دائره المعارف بروز و ظهور یابد. چه بسیار رنج ها که برده می شود تا موضوعی منقح گردد، پرونده ای علمی سامان یابد، دست نوشته هایی فراهم آید و سرانجام مقاله ای مختصر و مفید پدیدار گردد؛ اما مقاله ای که حاصل نهایی آن همه تلاش است، نمی تواند گویای همه دریافت های قرآنی در آن موضوع باشد. چه بسیار مطالبی که حجم محدود و شیوه نگارش مقاله های دائره المعارف، اقتضای طرح آنها را ندارد.
بدین سان مقرر شد تا در کنار آن کار عظیم، طرح فراهم سازی تک نگاشت های قرآنی نیز درافتد. تک نگاشت قرآنی، رساله ای مفصل تر ای مقاله دائره المعارفی در موضوع مربوط است که حاصل تأملات و پژوهش های نویسنده، هیئت علمی، فراهم آورندگان پرونده علمی و مجموعه کوشندگان آن مقاله را در گسترده ای وسیع تر باز می تاباند و چون محدود و مقید به فنون خاص دائره المعارف نگاری نیست، با مجالی مبسوطتر، وجوه آن موضوع را می شکافد. گمان نمی رود که ضرورت نگارش این تک نگاشت ها بر اهل تحقیق پوشیده باشد، به ویژه آن که چنین کاری، اگر نگوییم بی سابقه، کاملاً کم سابقه و آثار آن، بسیار گسترده و ماندگار است.
جز ارباب پژوهش و نگارش، عموم دانش پژوهان در حد مطالعات پایه اسلامی نیز میتواند از این تک نگشات ها بهره گیرند و به جای مراجعه به چندین مأخذ دست چندم،به حاصل کاوش در منابع دست اول و متقن روی آوردند.
طرح نگارش تک نگاشت های قرآنی، از این منظر و با این رویکرد، گامی مبارک است که -ان شاءالله- در کنار تدوین دائره المعارف، به انجام رسد.
گفتنی است که لزوما نام مدخل های دائره المعارف بر تک نگاشت ها نهاده نمی شود.
سلامت و روانی قلم، استناد و اتکای علمی و دیگر ویژگی هایی که به اتقان محتوایی یا زبانی اثر باز می گردد، در تک نگاشت نیز همانند مقاله، مراعات می شود. اما به شرحی که گذشت، نویسنده در تفصیل مطالب و بهره وری از منابع، دستی گشوده تر خواهد داشت، از این رو می توان ادعا کرد که حتی بهره گیران دائره المعارف، هرگز از این تک نگاشت ها بی نیاز نخواهند بود؛ به ویژه که در این مجموعه به ماخذ معاصر، بیشتر توجه می شود و به برخی از مطالب مستحدث مرتبط با موضوع نیز پرداخته می شود.
امید است کاوش در این قلمرو، هم گام با گشودن افقی نو در تحقیقات قرآنی، زمینه ساز حرکت های بالنده تر و بهره مندی های بیشتر علمی و عملی از این چشمه سار مبارک باشد.
این دفتر، تک نگاشت مقاله استدراج است. بر خود لازم می دانیم از یکایک دانشورانی که در فراهم آوردن این اثر کوشیده اند، قدردانی کنیم.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن
دائره المعارف قرآن کریم

مقدمه

داستان استدراج، حکایت همان انسان سرگشته و گم شده در بیابانی دور است که به امید آب، در پی هر سرابی می دود، ولی هر بار نومیدانه باز می گردد و سرابی دیگر را مقصد خویش قرار می دهد.(1) او هرگز به آوای جرس کاروان های در حال گذر از حاشیه آن بیابان برهوت توجه نمی کند. گوش خویش را در برابر ندای راهنمایان راه می بندد، همان گونه که پیش تر نیز بر اثر بی توجهی به سفارش های آنان، در دام راهزنان افتاده و همه دارای هایش را باخته بود.
داستان استدراج همان قصه هبوط انسان از محضر رحیمانه پروردگار خویش در دام سیاه اهریمن پلید است. آفریدگار آسمانی ما بسان پدری مهربان پیاپی بر ما پیام فرستاده و از ما تغییر مسیر به سوی خویش را می طلبد؛ اما گویا بسیاری از ما آدمیان، زمین را با همه دردها و رنج هایش، بر آسمان با همه زیبایی ها و نعمت هایش ترجیح می دهیم و این قفس تنگ را جای آن بهشت فراخ بر می گزینیم: واتل علیهم نبا الذی اتینه ایتنا فانسلخ منها فاتبعه الشیطن فکان من الغاوین ولو شئنا لرفعنه بها و لکنه اخلد الی الارض و اتبع هوئه(2)
استدراج، همان داستان همیشگی طغیان بشر در برابر پروردگار خویش است؛ طغیانی که آتش تباهی را در کاشانه وجود آدمی انداخته و هستی اش را تباه می سازد و روانش را تسیلم شیطان می گرداند.گوی سخن در این نوشتار به کسی سپرده شده است که از آغاز، ناظر این داستان بوده، خود نیز یکی از نقش های کلیدی را بر عهده دارد: و الذین کذبوا بایتنا سنستدرجهم من حیث لا یعلمون(3)
آری، این نوشتار، بر گرفته از گفتار خداوند است. آیا کسی بهتر از آفریدگار و پروردگار انسان می تواند شرح حال تباهی و سقوط آدمی را نشان دهد؟ آیا کسی نیکوتر از او می تواند ما را از این خطر بیم دهد و از مسیر آن دور سازد؟ آیا کسی شایسته تر از او می تواند درمان این درد فراگیر باشد: و من احسن من الله حکما لقوم یوقنون (4)

درباره استدراج