انقلاب اسلامی به روایت خاطره

نویسنده : مرکز اسناد انقلاب اسلامی

مقدمه

بررسی دقیق و همه جانبه تحولات فکری و دینی جامعه ی ایران، از نخستین روزهای سلطنت محمدرضا پهلوی تا قیام پانزده خرداد 42 - به رغم اهمیت آن در تحلیل و شناخت بهتر رویدادهای دو دهه ی اخیر- تا مدت ها از طرف محققان و پژوهشگران تاریخ ایران مورد غفلت قرار گرفته بود. اهمیت دوره ی فوق در ایجاد بستر و زمینه ی حرکت گسترده ی 15 خرداد 42 است.این رویداد با توجه به دامنه ی وسیع و گسترده ی آن، به یقین از پشتوانه ی عمیق اجتماعی برخوردار بود و به وجود آورندگان آن از احساسات و تمایلات دینی ژرفی بهره مند بودند. آن چه ویژگیهای فوق را گذشته از ایمان همیشگی مردم ایران به اسلام و تشیع سبب گردید، باید در فعالیت ها و تلاش های نیروهای مذهبی و به خصوص مراجع عظام ادوار گذشته جست و جو نمود؛ که در این زمینه اقدامات آیت الله عبدالکریم حائری، فداییان اسلام، آیت الله ابوالقاسم کاشانی و به خصوص آیت الله العظمی بروجردی شایان ذکر است.
این کتاب تکاپوی فکری و عملی نیروهای مسلمانان را از آغاز دهه ی بیست تا قیام 15 خرداد بررسی می نماید و با استفاده از منابع موثق، نقش آن را در بستر سازی قیام 15 خرداد نشان می دهد.
در بخش اول این اقدامات فداییان اسلام، کانون های فعال مذهبی (جامعه ی تعلیمات، اتحادیه ی مسلمین حاج سراج انصاری، انجمن تبلیغات اسلامی) آیات ثلاث ( صدر، حجت، خوانساری) و مهمتر از همه دوره ی زعامت آیت الله العظمی بروجردی بررسی شده است. بخش دوم نیز به واقعه ی پانزده خرداد، علل، زمینه ها و چگونگی آن می پردازد.
این نوشته در مجموع نشان می دهد فعالیت های نیروهای مذهبی در دوره ی پهلوی دوم مانند حلقه های یک زنجیر به یک دیگر متصل بوده و اهمیت قیام 15 خرداد، در کشف رهبری قدرتمند بود که با انسجام نیروهای دینی، اقدامات و شعارهای پراکنده آن ها را در قالب واحدی متشکل ساخت و به این ترتیب هویت مستقلی به آن ها بخشید.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی امیدوار است، با انتشار این کتاب بتواند گوشه ای از زحمات طاقت فرسا و گسترده ی مبارزان مسلمان را برای استفاده ی نسل جدید و علاقمند به فهم تحولات جدید ایران ارائه نماید.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی از تمام کسانی که در تهیه و عرضه ی مناسب این کتاب نقش داشته اند از جمله آقایان دکتر سید محمد رضا حسینی، معاون محترم تدوین اسناد خاطرات و تاریخ شفاهی و دکتر حمید کرمی پور و دکتر اصغر صارمی شهاب و دکتر غلامرضا خسروی و دیگر همکاران بخش تدوین که در جریان سریع آماده شدن آن نقش داشتند، همچنین از همکاران پر تلاش معاونت انتشارات، نهایت امتنان و تشکر را دارد.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی

پشگفتار

مطالعه و بررسی تحولات سیاسی چند دهه ی پیش از انقلاب، پیوند نزدیک و تنگاتنگی با تحولات حوزه ی علمیه ی قم و کارکرد فرهنگی و سیاسی نهاد مرجعیت دارد. خوشبختانه بسیاری از شخصیت های و افرادی که در این برهه زمانی قرار داشته اند، خاطرات بسیاری از وقایع این دوران در ذهن خود سپرده اند؛ از این رو ضروری است در قالب تاریخ بسیاری از خاطرات آنها را جمع آوری، تدوین و در جهت تبیین وقایع انقلاب به کار برد. مرکز اسناد انقلاب اسلامی پس از انتشار تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (از مرجعیت امام خمینی تا تبیعد) اینک انقلاب اسلامی ایران به روایت خاطره (از دوران زعامت آیت الله العظمی بروجردی تا 15 خرداد)را به خوانندگان و علاقه مندان مباحث تاریخ معاصر ایران تقدیم می کند.
بخش اول این اثر، رویدادهای فرهنگی و دینی کشور از شهریور 20 تا وفات آیت الله العظمی بروجردی را در با می گیرد که به طور کلی در این بخش، اندیشه و عمل مذهبی نیروهای دینی به خصوص روحانیت مورد بحث قرار گرفته است؛ از جمله می توان به فعالیت های فدائیان اسلام، کانون های فعال مذهبی (جامعه ی تعلیمات، اتحادیه ی مسلمین حاج سراج انصاری، انجمن تبلیغات اسلامی عطاء الله شهاب پور) آیات ثلاث (صدر، حجت، خوانساری) پس از فوت آیت الله عبدالکریم حائری و در نهایت فعالیت ها و اقدامات مرحوم حضرت آیت الله العظمی بروجردی اشاره نمود(1).
با توجه به خدمات آیت الله العظمی بروجردی در تقویت حوزه ی علمیه قم، در این بخش توجه ویژه ای به کارکرد فرهنگی ایشان شده است؛ زیرا چنان که همه می دانند حوزه ی علمیه ی قم در زمان مرجعیت ایشان حیات مجدد و توانایی علمی گسترده ای کسب کرد و به این ترتیب سنگ بنای پیشرفت های بعدی آن، در این دوره نهاده شد.
این تحقیق نشان می دهد، اقدامات و فعالیت های فرهنگی آیت الله العظمی بروجردی، در بسیاری از جنبه ها، زمینه ساز حرکت های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی علما در دو دهه ی آخر حیات محمدرضا پهلوی بوده است. به جرأت می توان گفت همه ی علما و فضلایی که در جریان نهضت اسلامی در شمار سربازان و یاوران امام خمینی قرار داشتند، از محضر درس آیت الله بروجردی کسب فیض کرده، حتی در شمار نزدیکان این مرجع عظیم الشان به حساب می آمدند. در دوره ی زعامت ایشان، حوزه ی علمیه ی قم در مسیر مرمت و اصلاح نا بیسامانی هایی که در نتیجه ی حاکمیت رضاشاه به وجود آمده و حوزه را ضعیف ساخته بود، قرار گرفت.
در این نوشته به برخی از خدمات حضرت آیت الله العظمی بروجردی اشاره شده است، که عبارت اند از: دایر نمودن کلاس های پربار فقهی، اعزام مبلغین به کشورهای مختلف، تاسیس مراکز تبلیغی، ایجاد مدارس دینی و مساجد از جمله مدارس علمیه ی کرمانشاه، تاسیس مسجد اعظم قم، مدرسه ی علمیه ی آیت الله بروجردی، مسجد هامبورگ، همکاری با دانشگاه الازهرا و برقراری روابط صمیمانه با شیخ محمود شلتوت مفتی اعظم الازهرا و...
هر یک از این اقدامات، نتایج و پیامدهای پر بار علمی و فرهنگی به دنبال داشت، مثلا شیخ شلتوت در نتیجه ی تماس فکری با آیت الله بروجردی و آشنایی بیشتر با مذهب تشیع، فتوای مهمی صادر کرد که بر مبنای آن مکتب فقهی شیعه برای نخستین بار در ردیف مکتب های فقهی مشروع و قابل تقلید به حساب آمد.
بخش دوم این اثر، واقعه ی خونین 15 خرداد سال 1342 را مورد مطالعه قرار داده و در آن از خاطرات افرادی که نقش مستقیم در آن داشته اند، استفاده شده است.
قیام 15 خرداد سال 42، در تحولاتی که منجر به سقوط دستگاه سلطنت گردید، نقش اساسی و تعیین کننده داشت؛ از این رو در پژوهش هایی که پیرامون علل شکل گیری انقلاب اسلامی انجام گرفته، این حادثه یا به عنوان اولین حلقه از زنجیره مبارزات ملت مسلمان ایران به رهبری روحانیت به حساب می آید، یا به صورت پدیده ای ترسیم گردیده که روند مبارزات ملت ایران علیه خاندان پهلوی را متحول ساخته و به آن جوهره دینی و مذهبی بخشیده است. وجه مشترک پژوهش هایی که تاکنون در این زمینه منتشر شده، تاکید بر ماهیت جدید آن و تمایز شگفت انگیزش با حرکت های سیاسی پیشین مردم ایران است.
آنچه سبب گردید تا 15 خرداد سر آغاز جدیدی در تاریخ مبارزات سیاسی به حساب آید، نخست ورود همه جانبه نهاد مرجعیت دینی در عرصه ی سیاست و دیگری که پیوند تنگاتنگی با علت نخستین دارد، تأثیر شگرف آموزه های مکتب تشیع در میان مبارزان سیاسی این دوره است.
از حضور روحانیت در صحنه ی سیاسی جامعه ی ایران، به خصوص در تاریخ معاصر، نمونه هایی فراوان می توان بر شمرد، به خصوص جنبش تنباکو، نهضت مشروطیت و نهضت ملی نفت؛ اما آن چه رخداد 15 خرداد را از همه ی موارد فوق متمایز و برتر می سازد، قرار گرفتن رهبری قیام در دست روحانیت، هم زمان با انفعال سیاسی گروه ها و احزابی است که تا آن تاریخ، رهبری حرکت های سیاسی را بر عهده داشتند. اگر تا این تاریخ، احزاب و گروه های ملی و حتی ضد مذهبی برای به حرکت در آوردن توده های مردم، به حضور روحانیت در عرصه ی سیاسی نیاز مبرم داشتند و علیرغم میل خود، تنها برای داغ کردن تنور مبارزه، آن ها را دعوت به قیام می کردند به دنبال این رویداد، روحانیت و نیروهای مذهبی و گروه های دارای تمایلات مذهبی، هویت مستقل و جدیدی یافتند و جداگانه، جبهه ی جدید و گسترده ای علیه رژیم پهلوی گشودند. معمار و بانی این گرایش جدید، حضرت امام خمینی (ره) بود که با تهور و درایت خود فصل نوینی در حیات دینی و ملی مردم ایران گشود.
با سیاسی شدن حوزه های علمیه و رویاروی علما و رژیم پهلوی، مساجد که در زندگی اصناف شهری و روستایی و به طور کلی توده های مردم، نقش زیادی داشتند، کارکرد سیاسی یافتند. اسناد به جا مانده از ساواک و شهربانی، از نظارت شدید این دستگاه ها بر مساجد معروف هر شهر و به خصوص تهران حکایت می کند، که در این زمینه می توان به مساجد هدایت، جلیلی، سید عزیزالله ارک، آذربایجان ها و... اشاره نمود. گروه ها و طبقات گوناگون مردم در مساجد و از طریق پیش نمازان، سخن رانان و وعاظ، با مرجعیت پیوند مستقیم و غیر مستقیم برقرار می کردند.
دستگاه های امنیتی رژیم پهلوی که توانسته بودند فعالیت احزاب، گروه های مخالف و حتی میانه رو را متوقف، و بسیاری از اعضای آن ها را دستگیر و اعدام نمایند، در برابر شیوه ی مبارزاتی جدیدی که پس از 15 خرداد به وجود آمده بود دچار سر گشتگی گردیدند، زیرا نه توان تعطیلی همه ی مساجد و نه قدرت ممانعت از ورود مردم به آن ها را داشتند.
در نیمه ی دوم سال 1357، ویژگی فوق به وضوح در کارکرد مساجد دیده شد، به گونه ای که به مقر و مرکز مخالفت ها علیه رژیم پهلوی تبدیل گردید. همه به یاد دارند چگونه راه پیمایی مناطق و محله ها، سخنرانی ها و بسیاری دیگر از حرکت های سیاسی از مسجد شروع و به آن ختم می گردید.
امیدواریم با انتشار چنین آثاری این ویژگی جنبش اسلامی را به نسل جدید معرفی کرده، بیش از پیش به نقش و اهمیت آموزه ها و نهادهای دینی در موفقیت های ملت ایران وقوف کامل بیابیم.
گروه تدوین خاطرات و تاریخ شفاهی

بخش اول : از شهریور 1320 تا وفات آیت الله العظمی بروجردی