قمه زنی؛ سنت یا بدعت؟

نویسنده : مهدی مسائلی

مقدمه

جنبش کربلا به عنوان یک نهضت مقدس مذهبی و یک حرکت سیاسی از نوع انقلابی آن پایدارترین جنبش سیاسی مذهبی، در فرهنگ سیاسی شیعه است. این جنبش، حرکتی بود در جهت احیای ارزش های دین و ستیز با فساد، ستم، بدعت و خیانت. چنین بود که سرلوحه حرکت ها و سرمشق جنبش های بسیار قرار گرفت و امام حسین (علیه السلام) اسوه ای ماندگار گردید. نقش این قیام از آغاز در ماندگاری مکتب حیات بخش اسلام و پاسداری از کیان ارزش های دینی به گونه ای بوده که گفته اند: الاسلام محمدی الحدوث حسینی البقاء.(1)
اما این رویداد بزرگ، از یک سوی به خاطر عشق ژرف و کران ناپیدایی که شیعیان به آفریننده حماسه آن دارند و از دیگر سوی به خاطر کینه و دشمنی امویان و هواداران و پیروان آنان که در درازای تاریخ با این حماسه انسان ساز و ستم سوز داشته و دارند بیش از هر رویدادی گرفتار گردبادهای سهمگین خرافه و تحریف بوده و هست. متاسفانه از آغاز دست هایی در بودند که می خواستند امام را از الگو شدن بر کنار بدارند و به مسلمانان چنین بباورانند کاری را که امام انجام داد و حرکتی را که او بنیان گذارد شخصی بود و ویژه او و شماری از یاران و خویشان؛ از این روی نمی توان و نباید آن را الگویی برای همه کسان و در همه زمان ها قرار داد.
خوشبختانه عالمان آگاه پس از رویداد عاشورا چه در زمان حضور و چه در زمان غیبت در برابر فتنه بزرگ تحریف چهره عاشورا و عاشوراییان ایستادند. اینان در طول تاریخ پر فراز و نشیب اسلام با کسانی که بر آن بودند تا هدف امام حسین (علیه السلام) را وارونه جلوه داده و از این راه به هدف های شیطانی خود دست یابند و رویارویی جدی برخاستند .
عالمان آگاه متعهد و راستین با سرمشق از امامان و اسوه قرار دادن آنان علیه گردباد بنیان برافکن تحریف گری و بدعت گذاری که از سوی دربارهای ستم و حاکمان زر و زور بر شاخ ها دمیده می شد و با تلاش عالمان درباری آذین بندی می گردید قد برافراشتند و با خطابه ها و نوشته های خود به شرح جزء جزء برنامه ها و هدف های امام حسین (علیه السلام) پرداختند و نگذاشتند جامعه به ویژه جامعه شیعی در باتلاق این سیاهی فرو رود و با کنار گذاشتن مشعل هدایتی چون حسین (علیه السلام) در کُنام ذلت گرفتار آید.
اگر نبود حرکت روشن گرانه آنان در درازای تاریخ اسلام اکنون با آن موج لجن پراکنی علیه زیبایی ها و قداست امام حسین (علیه السلام) عاشورا مانند هزاران هزار پدیده و رویداد تاریخی در گردو غبار گذشت زمان گم شده بود. اینجاست که پیامبر اسلام، صلی الله علیه و آله، می فرمایند:
یحمل هذا الدین فی کل قرن عدول ینفون عنه تاویل المبطلین و تحریف الغالین و انتحال الجاهلین کما ینفی الکیر خبث الحدید؛
در هر قرنی کسان عادلی به پاسداری از دین بر می خیزند و تاویل باطل گرایان و تحریف غلو کنندگان و دروغ نادانان را از دین می زدایند؛ همان گونه که دم آهنگر مواد زائد آهن را از بین می برد.(2)
یکی از این بدعت ها و تحریف ها که متاسفانه در چند سال اخیر دست هایی آگاهانه یا غیر آگاهانه به ترویج آن می پردازد بدعت قمه زنی است. قمه زنی، نه تنها با روح و تعالیم اسلامی رابطه ای ندارد؛ بلکه در تقابلی آشکار با آنها بوده و همین بعد آن از واقعیت های دینی است که سبب شده بیشترین نقش در تخریب چهره تشییع داشته باشد. خوشبختانه رهبر فقیه و روشنگر انقلاب اسلامی، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای به عنوان پیش تاز مبارزه با این گونه بدعت ها فرمایشات روشن گرانه ای را در سال 1373 درباره خطر قمه زنی و آثار سوء آن بیان نمودند، که توانست پرده های جهل و خرافه را کنار زده و ماهیت این اعمال موهن را نمایان سازد.
البته همان گونه که ایشان نیز پیش بینی نموده بودند عده ای که به این مسائل دل بسته بودند، در مقابل این حرکت مصلحانه موضع گیری نموده و با متهم ساختن مخالفان قمه زنی به مخالفت با نهضت حسینی، به تحریک احساسات توده عوام نا آگاه پرداختند. و با همین نیرنگ قمه زنی را که به طور معمول در صبح روز عاشورا انجام می گردید به روزهای دیگر نیز کشانیده و حتی در اربعین سیدالشهداء (علیه السلام) و یا شهادت امام علی (علیه السلام)، هم به قمه زنی می پردازند.
به همین سبب در این نوشتار قصد آن داریم تا با نقد و بررسی دلائل قمه زنان و همچنین تبیین دلائل حرمت قمه زنی، پرده از چهره این بدعت برداشته و راه را بر حق جویان روشن و حجت را بدعت گزاران تمام نمائیم و گامی هر چند کوچک در جهت اصلاح مجالس عزاداری برداشته باشیم.
حوزه علمیه اصفهان
مهدی مسائلی
شب تاسوعای حسینی 1427 قمری

اهمیت عزاداری

قیام امام حسین (علیه السلام)، در هر عصر و زمان و برای هر ملت و مردمی پیام دارد، پیامی که هیچ گاه کهنه نمی شود. بشر همیشه به این پیام زنده و دگرگون کننده نیاز دارد؛ زیرا که سعادت و تعالی او در آن است.
اما در شرایطی که همواره ستم پیشگان و استعمار گران خون آشام در تلاش بوده اند تا نقش عاشورا را کمرنگ نموده و بنیانش را براندازند، موثرترین عاملی که می تواند آن را برای نسل های آینده حفظ نماید و به تعمیم آرمان های آن بپردازد، مراسم سوگواری امام حسین (علیه السلام) می باشد. برپا داشتن مراسمی به یاد سیدالشهداء (علیه السلام) در ایام مختلف، به ویژه دهه محرم و روز عاشورا که می تواند روشی برای احیاء خط ائمه و تبیین مظلومیت آنان باشد. و از سوئی شیعیان و طالبان حق را به دور هم جمع نموده و مبانی تشیع را به آنها بیاموزد و جرأت مبارزه و روحیه ایثار و فداکاری برای حفظ اسلام به آنها دهد. تاکیدهای فراوان پیامبر، صلی الله علیه و آله، و ائمه طاهرین، علیهم السلام، به برپائی مراسم سوگواری نیز هم سو و هماهنگ با این اهداف عالیه بوده است؛ که ما در اینجا به نقل سه روایت در این خصوص می پردازیم:
1. امام صادق (علیه السلام) فرمودند:
رحم الله شیعتنا، شیعتنا والله هم المومنون فقد والله شر کونا فی المصیبة بطول الحزن و الحسرة خداوند شیعیان ما را مشمول رحمت خویش سازد. به خدا قسم، شیعیان ما همان مومنین اند، آنان به خدا قسم! با حزن و حسرت طولانی خویش (در عزای ما) شریک و همدرد مصیبت های ما خاندانند.(3)
2. امام رضا (علیه السلام) می فرماید:
من تذکر مصابنا و بکی لما ارتکب منا کان معنا فی درجتنا یوم القیامة، و من ذکر بمصابنا فبکی و ابکی لم تبک عینه یوم تبکی العیون و من جلس مجلسا یحیی فیه امرنا لم یمت قلبه یوم تموت القلوب کسی که متذکر مصایب ما شود و به جهت ستم هایی که بر ما وارد شده گریه کند، در روز قیامت با ما خواهد بود و مقام و درجه ما را خواهد داشت و کسی که مصیبت های ما را بیان کند و خود بگرید و دیگران را بگریاند؛ در روزی که همه چشم ها گریان است، چشم او نگرید و هر کسی در مجلسی بنشیند که در آن مجلس، امر ما را زنده می کنند؛ روزی که قلب ها می میرند، قلب او نخواهد مرد.(4)
3. امام صادق (علیه السلام) به فضیل فرمود:
تجلسون و تحدثون؟ قال: نعم جعلت فداک، قال: ان تلک المجالس احبها فاحیوا امرنا یا فضیل، فرحم الله من احیی امرنا یا فضیل من ذکرنا او ذکرنا عنده فخرج من عینه مثل جناح الذباب غفرالله له ذنوبه و لو کانت اکثر من زبدالبحر؛ آیا مجالس عزا برپا می کنید و از اهل بیت و آنچه بر آنان گذشته است، صحبت می کنید؟ فضیل گفت: آری قربانت گردم، امام فرمود: این گونه مجالس را دوست دارم پس امر ما را زنده گردانید که هر کس امر ما را زنده کند مورد لطف و مرحمت خدا قرار می گیرد. (ای) فضیل: هر کس از ما یاد کند، یا نزد او از ما یاد کنند و به اندازه بال مگسی اشک بریزد، خدا گناهانش را می آمرزد اگر چه بیش از کف دریا باشد.(5)
نکته ای که از تمام این روایات می توان دریافت این است که ائمه طاهرین، علیهم السلام، به منظور حفظ واقعه کربلا و انتقال فرهنگ آن به نسل های آینده، برگزاری مراسم سوگواری ساده و بی آلایشی را توصیه می نمودند؛ اما متاسفانه با گذشت زمان و گسترش مذهب تشیع، این مراسم به پاره ای از آداب و رسوم قومی و ملی و سلایق فردی و جمعی ممزوج شد، که خود می تواند مانعی برای درک مناسب پیام عاشورا باشد. از این جهت بر تمام علمای راستین شریعت واجب است تا با کیاست خاصی در زدودن این گونه ممارسات منفی از چهره عزاداری امام حسین (علیه السلام) تلاش کنند؛ زیرا بی شک اگر شیعه بتواند مکتب عاشورا را آن گونه که هست و بوده، به جهانیان معرفی کند، منبع الهام همه آزادی خواهان مبارزی خواهد شد که در پی الگوی راستین برای انقلاب و مبارزه با ستم اند.

قمه چیست؟ قمه زن کیست؟

قمه نام سلاحی است شبیه شمشیر اما کوتاه تر و پهن تر بدون انحنا و کجی، و به کسی که با این سلاح در روز عاشورا سر خویش یا دیگران را مجروح می سازد قمه زن، و به این عمل قمه زنی گویند.
کسانی که می خواهند صبح روز عاشورا قمه بزنند، در شب عاشورا قمه خویش را تیز کرده در جلسه عزاداری به نام مشق قمه شرکت می کنند و در صبح روز عاشورا بعد از نماز صبح سر برهنه، پا برهنه و کفن پوش قمه ها را در دست گرفته از پهنا به سر می زنند و با نوحه خوانی و گفتن حیدر، حیدر آماده قمه زنی می شوند. استاد قمه زن با زدن دو - سه ضربه سر افراد را مجروح ساخته و سپس آنها از پهنای قمه بر روی زخم زده و حسین - حسین می گویند؛ بعضی افراد نیز که خود توان زدن قمه را دارند به دلخواه خویش با ضرباتی سر خویش را مجروح می سازند و گاهی آنقدر قمه می زنند تا از هوش بروند.
مشاهده و دیدن این چهره های خون آلود دل هر بیننده ای را آزرده و پریشان می سازد و بسا افرادی که از دیدن این چهره ها مضطرب شده از هوش می روند.
اگر چه قمه زنی از مراسم صبح عاشورا است اما بعضی افراد نیز در هر مناسبتی مانند ایام شهادت حضرت امیر و حضرت زهرا، وفات حضرت زینت و حضرت رقیه، علیهم السلام، و در مناسبت های دیگری چون اربعین یا سالروز شهادت حضرت علی بن محمد باقر، علیهما السلام، قمه می زنند و به خصوص اخیرا با شدت بیشتری به وسیله برخی از جوانان همیشه سیاهپوش این جلسات ترویج و تبلیغ می شود.(6)