برزخ «پس از مرگ چه می گذرد؟»

نویسنده : مهدی فربودی

مقدمه

از لُبُّ اللُّباب قطب راوندی نقل شده که در خبر است که مردگان در هر شب جمعه از ماه رمضان می آیند و هر یک از آنها به آواز گریان فریاد می زند که ای اهل من، ای فرز ندان من، ای خویشان من! مهربانی کنید به ما با چیزی، خدا رحمت کند شما را، ما را به خاطر بیاورید، فراموش مکنید ما را، رحم کنید بر ما و بر غربت ما. رحم کنید بر ما و بخل نکنید از دعا و صدقه ای برای ما، شاید خدا شما را نیز رحم کند پیش از آنکه شما نیز مانند ما شوید. ای دریغ که ما توانا بودیم مانند شما.
ای بندگان خدا بشنوید سخن ما را و ما را فراموش نکنید، به درستی که این زیادیهای معاش که در دست شما است در دست ما بود.
ما آنها را در راه خدا خرج نکردیم و حق را منع کردیم، اینک آنها وبال(1) ما گردید و منفعت برای دیگران.
پس فریاد می کنند: چقدر نزدیک است که به حال خود گریه کنید و نفع ندهد، چنانکه ما اینک گریه می کنیم و نفع نمی دهد ما را. پس کوشش کنید پیش از آنکه مثل ما شوید.(2)
و در جامع الاخبار نقل شده که بعضی از صحابه حضرت رسول صلی الله علیه و آله از آن حضرت نقل کردند که فرمودند: هدیه بفرستید برای مردگان خود؛ عرض کردیم، هدیه مرده ها چیست؟
فرمود: صدقه و دعا؛ و فرمود: ارواح مومنین هر جمعه به آسمان دنیا می آیند و هر یک از ایشان به آواز حزین و گریان، مقابل خانه ها و منزلهای خود فریاد می کنند: ای اهل من و ای پدر من و مادر من و ای خویشان من! خدا شما را رحمت کند، با ما مهربانی کنید، به آنچه بود در دست ما بود و اینک عذاب و حساب آن بر گردن ماست و نفعش برای غیر ما. و هر یک فریاد می کنند خویشان خود را که مهربانی کنید بر ما به درهمی یا قرص نانی یا جامه ای؛ که خداوند بپوشاند شما را از جامه بهشت.
پس رسول خدا صلی الله علیه و آله گریست و ما نیز گریه کردیم، و آن جناب از کثرت گریه قادر به سخن گفتن نبود.
سپس فرمودند: اینها برادران دینی شمایند که زیر خاک پوسیده شده اند بعد از سرور و نعمت، پس ندا می کنند به عذاب و هلاکت بر جانهای خود و می گویند: وای بر ما؛ اگر انفاق می کردیم آنچه را که در دست ما بود و اینک عذاب و حساب آن بر گردن ماست و نفعش برای غیر ما. و هر یک فریاد می کنند خویشان خود را که مهربانی کنید بر ما به درهمی یا قرص نانی یا جامه ای؛ که خداوند بپوشاند شما را از جامه بهشت.
پس رسول خدا صلی الله علیه و آله گریست و ما نیز گریه کردیم، و آن جناب از کثرت گریه قادر به سخن گفتن نبود.
سپس فرمودند: اینها برادران دینی شمایند که زیر خاک پوسیده شده اند بعد از سرور و نعمت، پس ندا می کنند به عذاب و هلاکت بر جانهای خود و می گویند: وای بر ما؛ اگر انفاق می کردیم آنچه را که در دست ما بود در راه طاعت و رضای خداوند، اینک به شما محتاج نبودیم، پس بر می گردند به حسرت و پشیمانی و فریاد می کنند: زود بفرستید صدقه مردگان را.(3)
و نیز در آن کتاب از آن حضرت روایتی است که فرمود: هر صدقه ای که برای مرده ای بدهید ملکی آن را می گیرد و در طبقی از نور می گذارد، که آنچنان درخشان است شعاع آن که به هفت آسمان می رسد، پس بر لب قبر می ایستد و فریاد می کند: السلام علیکم یا اهل القبور،(4) اهل شما این هدیه را بسوی شما فرستادند. پس میت آن را می گیرد و به قبر خود می برد و به وسیله آن هدیه خوابگاهش فراخ و وسیع می گردد.
پس فرمودند: آگاه باشید که هر کس مرده ای را با صدقه ای مهربانی کند، نزد خدا اجر او مانند کوه احد است، و در روز قیامت که سایه ای جز سایه عرش خدا نیست، در سایه عرش خداوندی آرام می گیرد، و زنده و مرده با این صدقه نجات می یابند.(5)
و حکایت شده که امیر خراسان را در خواب دیدند که می گفت: آنچه را که برای سگان خود می اندازید برای من بفرستید که به آن محتاجم.
علامه مجلسی رحمة الله علیه در زاد المعاد فرموده: باید که مردگان را فراموش نکنند زیرا که دست ایشان از اعمال خیر کوتاه گردیده و به فرزندان و خویشان و برادران مومن خود امیدوارند و چشم به راه احسان ایشانند خصوصا در دعا کردن در نماز شب و بعد از نمازهای فریضه و در مشاهد مشرفه، پدر و مادر را بیش از دیگران باید دعا کرد و اعمال خیر برای ایشان بجای آورد.
و در خبر است که بسا فرزندی که در حال حیات پدر و مادر عاق ایشان باشد و بعد از فوت ایشان به سبب اعمال خیری که برای ایشان بجا آورده نیکوکار گردد، و بسا فرزندی که در حال حیات پدر و مادر نیکوکار بوده و بعد از فوت ایشان عاق گردد، به خاطر آنکه اعمال خیری که باید برای ایشان بفرستد که بجای آورده.
و عمده خیرات برای پدر و مادر و سایر خویشان آن است که قرض ایشان را ادا کند و آنها را از حقوق خدا و خلق بری گرداند، و حج و سایر عباداتی که از ایشان فوت شده سعی کند به صورت استیجار، یا تبرع به جای آورد.(6)
و در حدیث صحیح نقل شده است که حضرت صادق (علیه السلام) در هر شب برای فرزند خود و در هر روز برای پدر و مادر خود دو رکعت نماز می خواندند و در رکعت اول انا انزلناه و در رکعت دوم انا اعطیناک الکوثر را می خواندند.(7)
و به سند صحیح از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که:
چه بسا میتی در تنگی و شدت بوده و حق تعالی به او وسعت دهد و تنگی و فشار را از او بردارد، و به او می گویند این فرح و شادی که برای تو روی داد بخاطر نمازی است که فلان برادر مومن برای تو بجا آورد.
راوی پرسید: آیا دو میت را در دو رکعت نماز می توانم شریک کنم؟
فرمود: آری.
و فرمود که مردگان شاد می شوند به دعا و استغفاری که برای او انجام دهند، چنانچه زنده ها نیز به هدیه ای که برای او می برند شاد می شوند.(8)
و فرمودند که: نماز و روزه و حج و صدقه و سایر اعمال خیر و دعا به میت در قبرش وارد می شود، و ثواب آن اعمال هم برای کسی است که کرده و هم برای مرده، برای هر دو نوشته می شود.
و در حدیث دیگر فرمودند که: که هر کس از مسلمانان برای میتی عمل صالحی بجای آورد، خدا ثواب آن را مضاعف می گرداند، و میت به آن عمل منتفع می گردد.
و در روایتی وارد شده است که: هرگاه شخصی به نیت میتی تصدقی بدهد، حق تعالی جبرائیل (علیه السلام) را امر می فرماید که با هفتاد هزار ملک به قبر او بروند و هر یکی طبقی در دست دارند از نعمتهای الهی و هر یک به او می گویند: السلام علیک ای دوست خدا، این هدیه فلان مومن است برای تو، پس قبر او روشن می شود و حق تعالی هزار شهر در بهشت به او کرامت می فرماید. و هزار حوری به او تزویج می فرماید، و هزار حله به او می پوشاند و هزار حاجت او را روا می کند.
برگرفته از کتاب شریف منازل الاخره شیخ عباس قمی رضی الله عنه

فصل اول: عالم برزخ

گزارش های پس از مرگ

پس از گرفته شدن جان انسان، روح بالای بدن قرار می گیرد. روح مومن را به آسمان ها می برند و روح کافر را به پائین می برند. وقتی که جنازه را حرکت می دهند اگر مومن است صدا می زند مرا زودتر به منزلم برسانید اگر کافر است می گوید عجله نکنید مرا زودتر به قبر نبرید. هنگام غسل دادن، اگر مومن است در جواب ملک که به او می گوید: آیا دلت می خواهد به دنیا برگردی؟ می گوید: نه. دیگر نمی خواهم به تعب و سختی برگردم.
روح میت در تشییع جنازه و هنگام غسل حاضر است. غسال را می بیند، تشییع کنندگان را مشاهده می کند، صحبتشان را می شنود. لذا امر شده است که در اطراف میت خیلی صحبت و رفت و آمد زیادی نکنند و مشغول ذکر و تلاوت قرآن باشند.
پس از این که او را دفن کردند، و وقتی که تشییع کنندگان رد می شوند، می فهمد که غریب و تنها او را رها کرده اند ناراحت می شود.
اولین بشارتی که به مومن در قبر می دهند این است که خدا تو را و تمام تشییع کنندگان تو را آمرزید.
باید مواظب بود که رعایت مراسم مذهبی و مستحبات هنگام احضار و غسل و کفن و دفن را بنمایند مخصوصا مستحب است ولیّ میت پس از مراجعت تشییع کنندگان برگردد و تلقینش را بگوید. این آخرین تلقین است و قبل از آن هم دو تلقین وارد است: یکی در حال احتضار و دوم در هنگام دفن.(9)