پرسش ها و پاسخ ها - دفتر دهم (ویراست دوم) احکام خمس مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام

نویسنده : سید مجتبی حسینی

مقدمه

((پرسشگری)) از آغاز آفرینش انسان، رخ نمایی کرده؛ بر بال سبز خود، فرشتگان را نشانده؛ بر برگ زرد خود شیطان را افشانده و در این میان، مقام آدمیت را نشان داده است. آفتاب کوفه چه زیبا فرموده است:
من احسن السؤال علم و من علم احسن السؤال.
هم سؤال از علم خیزد هم جواب - همچنان که خار و گل از خاک و آب
آری! هر که سؤال هایش آسمانی است، دانش و بینش پاسخش خواهد بود. پویایی و پایایی ((جامعه)) و ((فرهنگ))، در گرو پرسش های حقیقت طلبانه و پاسخ های خردورزانه است.
از افتخارات ایران اسلامی،آن است که از سویی، سرشار از جوانانی پاک دل، کمال خواه و پرسشگر می باشد و از دیگر سوی، از مکتبی غنی برخوردار است که معارف بلند آن، گوارانوش دل های عطشناک پرسش گر و دانشجو است.
اداره مشاوره و پاسخ معاونت آموزش و تبلیغ نهاد، محفل انسی فراهم آورده است، تا ((ابر رحمت)) پرسش ها را به ((زمین اجابت)) پذیرا باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. ما اگر بتوانیم سنگ صبور جوانان اندیشمند و بالنده ایران پرگهرمان باشیم، به خود خواهیم بالید.
شایان ذکر است در راستای ترویج فرهنگ دینی، اداره مشاوره و پاسخ نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها با همکاری گروه های علمی، بیش از 70 هزار پرسش دانشجویی را در موضوعات مختلف اندیشه دینی، مشاوره، احکام و غیره پاسخ داده است.
این اداره دارای هشت گروه علمی و تخصصی، به شرح زیر است:
1. گروه قرآن و حدیث؛
2. گروه احکام؛
3. گروه فلسفه، کلام و دین پژوهی؛
4. گروه اخلاق و عرفان؛
5. گروه تربیتی و روان شناسی؛
6. گروه اندیشه سیاسی؛
7. گروه فرهنگی و اجتماعی؛
8. گروه تاریخ و سیره.
آن چه پیش رو دارید، بخشی از سؤالات فقهی درباره احکام خمس و فلسفه آن است که توسط محقق ارجمند حجة الاسلام سید مجتبی حسینی (زید عزه) پاسخ داده شده است. ویژگی های این مجموعه و شیوه تنظیم آن در چند نکته ذیل بیان می شود:
الف. پاسخ پرسشها همراه با مأخذ و مستندات آن وارد شده است.
ب. پاسخهای هم مضمون با عبارت یکسان و روان تحریر شده است؛ از این رو بیشتر پاسخ ها به صورت اقتباس می باشد.
ج. جهت اتقان و اطمینان بیشتر علاوه بر مستندسازی پاسخ ها، از دفاتر مراجع بزرگوار نیز استفتا گردیده است.
د. در تنظیم کتاب، نظر حضرت امام خمینی قدس سره به عنوان اولین فتوا آمده و فتاوای دیگر مراجع بزرگوار که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در ذیل می آید، سپس ذکر گردیده است:
1. حضرت آیةالله حاج شیخ محمدتقی بهجت (دام ظله العالی)
2. حضرت آیةالله حاج شیخ میرزا جواد تبریزی (قدس سره)
3. حضرت آیةالله حاج سید علی حسینی خامنه ای (رهبر معظم انقلاب)، (دام ظله العالی)
4. حضرت آیةالله حاج سید علی حسینی سیستانی (دام ظله العالی)
5. حضرت آیةالله حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی (دام ظله العالی)
6. حضرت آیةالله حاج شیخ محمدفاضل لنکرانی (قدس سره)
7. حضرت آیةالله حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی (دام ظله العالی)
8. حضرت آیةالله حاج شیخ حسین نوری همدانی (دام ظله العالی)
9. حضرت آیةالله حاج شیخ حسین وحید خراسانی (دام ظله العالی)
لازم به ذکر است که در متن کتاب تنها به ذکر اسامی مراجع بزرگوار به اختصار اکتفا شده است، لذا از ساحت آن بزرگواران پوزش می طلبیم و از درگاه خداوند متعال برای ایشان دوام عزت و سلامتی مسئلت داریم.
ه. در این کتاب تنها به بیان احکام تکلیفی ((واجب و حرام)) و احکام وضعی ((باطل و صحیح)) بسنده شده و از بیان احکام استحبابی خودداری شده است.
بر آنیم با توفیق خداوند، به تدریج ادامه این مجموعه را تقدیم شما خوبان کنیم. پیشنهادها و انتقادهای سازنده شما راهنمای ما در ارائه شایسته و پربار مجموعه هایی از این دست خواهد بود.
در پایان از تلاش های مخلصانه مولف محترم و مجموعه همکاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجة الاسلام و المسلمین جناب آقای صالح قنادی که در آماده سازی این اثر تلاش کرده اند، تشکر و قدردانی می شود و دوام توفیقات این عزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل بیت علیهم السلام و ارتقاء فرهنگ دینی جامعه به ویژه دانشگاهیان از خداوند متعال مسالت دارم.
والله ولی التوفیق
معاونت آموزش و تبلیغ نهاد

فصل اول: جایگاه خمس

اهمیت خمس

پرسش 1. اهمیت خمس چیست؟
((خمس))یکی از فرائض اسلامی است. قرآن مجید در بیان اهمیت آن،ایمان را با آن پیوند داده است: وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِن کُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللّهِ وَ مَا أَنزَلْنَا عَلَی عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ وَاللّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ؛
((و بدانید که هر چه غنیمت گرفتید، یک پنجم آن برای خدا و رسول، و از آن برای خویشاوندان [او] و یتیمان و بی نوایان و در راه ماندگان است؛ اگر به خدا و آنچه بر بنده خود (حضرت محمد) در روز جدایی [حق از باطل ] - روزی که دو گروه با هم رو به رو شدند - نازل کردیم، ایمان آورده اید و خدا بر هر چیزی تواناست)).(1)
خمس و جهاد دو اصل از ریشه ایمان است و صداقت آن به وسیله مبارزه با مال اندوزی و تطهیر نفس خود، از مظاهر فریبنده دنیا و تزکیه آن از آزمندی و حرص تجلی می یابد.
خداوند متعال، خمس را به پیامبر اسلام و ذریه گرامی او، جهت اکرام و احترام آنان، اختصاص داده است.
حضرت باقر علیه السلام فرموده است:
((برای هیچ کس جایز نیست از مالی که خمس به آن تعلق گرفته، چیزی بخرد؛ مگر این که حق ما را به ما برساند)).(2)
عمران بن موسی می گوید: آیه خمس را بر حضرت خواندم، پس فرمود:
((هر آن چه از آن خدا است، به پیامبر میرسد و هر آن چه از آن پیامبر گردد، به ما (اهل بیت) خواهد رسید)).
سپس فرمود: ((خداوند ارزاق مومنان را به پنج قسمت به آنان ارزانی داشته است، تا یکی را در راه خدا انفاق کند و چهار قسمت را به حلال بخورند... این دستورها سخت و دشوار است و کسانی به آن عمل می کنند و سختی ها را تحمل می کنند که خداوند آنان را در راه ایمان امتحان کرده است)).(3)