فهرست کتاب


خلاصه آثار شهید مطهری، دفتر دوم «سیری در سیره معصومین علیهم السلام»

مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

حکومت و عدالت

در اسلام برقراری عدالت به عنوان هدف اصلی بعثت انبیاء معرفی شده و این نشانگر اهتمام شدید اسلام، بر خلاف سایر ادیان، به مسائل اجتماعی است. امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز معتقد به لزوم وجود یک حکومت مقتدر برای جامعه می باشد و در مقابل خوارج که می گفتند: بشر حق حکومت ندارد و حکومت منحصراً از آن خداست، می فرمود: بله وضع قانون با خداست، اما اجرای قانون به وسیله بشر است و لذا جامعه نیاز به حکومت دارد. در سایه حکومت است که مؤمن برای خدا کار می کند و کافر بهره دنیای خود را می برد و کارها به پایان خود می رسد.
از نظر ایشان، حکومت اگر به عنوان مقام دنیوی و برای اشباع حس جاه طلبی هدف و ایده آل باشد، پشیزی نمی ارزد، اما اگر برای اجرای عدالت و احقاق حقوق مردم باشد فوق العاده مقدس است. در دوران خلافت علی (علیه السلام)، روزی حضرت در حالی که با دست خود کفش کهنه خویش را پینه می زد، از این عباس پرسید: قیمت این کفش چقدر است؟ ابن عباس گفت: هیچ، امام فرمود: ارزش همین کفش کهنه در نظر من از حکومت و امارت بر شما بیشتر است، مگر آن که به وسیله آن عدالتی را اجرا کنم یا حقی را به صاحب حقی برسانم و باطلی را از میان بردارم(106).
حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: حقوق همواره طرفینی و متقابل است و هر حقی وقتی الزام آور می شود که دیگری هم وظیفه خود را در مورد حقوقی که بر عهده دارد، انجام دهد، از جمله حقوق الهی حقوقی است هک برای مردم بر مردم قرار داده است و آنها را چنین وضع کرده که هر حقی در برابر حقی دیگر قرار می گیرد و از بزرگترین این حقوق متقابل، حق حکومت بر مردم و حق مردم بر حکومت است که رعایت آن موجب انتظام روابط مردم و عزت دین آنها می شود و مردم هرگز روی صلاح و شایستگی نخواهند دید، مگر حکومتشان صالح باشد و حکومتها هرگز به صلاح نخواهند آمد، مگر توده ملت استوار و با استقامت شوند. هرگاه حکومت و توده ملت حقوق یکدیگر را ادا کنند، آنگاه حق در اجتماع محترم و حاکم خواه شد و آن وقت است که ارکان دین به پا می شود و آن وقت است که نشانه ها و علایم عدل بدون هیچ گونه انحرافی ظاهر خواهد شد و سنتها در مجرای خود قرار خواهد گرفت و محیط زمانه محبوب و دوست داشتنی شده، دشمن از طمع بستن به چنین اجتماع محکم و استواری مأیوس خواهد شد(107)...
هر معلمی معلومات تازه ای به شاگردان خود می دهد، اما تنها بعضی از معلمان و مکتبها هستند که علاوه بر تعالیم جدید، منطق تازه ای به شاگردان و پیروان خود عرضه می کنند ونحوه تفکر آنان را تغییر می دهند. اسلام این چنین بود و طرز تفکرها را عوض کرد؛ یعنی ارزشهایی را بالا برد و ارزشهایی را پایین آورد؛ ارزشهایی که مثل تقوا در حد صفر بود، در درجه اعلا قرار داد و ارزشهای خیلی بالا، از قبیل خود و نژاد و غیر آن را پایین آورده، تا سر حد صفر رساند. عدالت یکی از آن مسائلی است که به وسیله اسلام دوباره زنده شد و ارزش فوق العاده ای یافت. هر کس در مقایسه دو خصیصه انسانی جود و عدالت، جود و بخشندگی را بالاتر از عدالت می داند، زیرا عدالت رعایت و تجاوز نکردن به حقوق دیگران و جود، نثار و ایثار حقوق مسلم خود به دیگران است و اگر تنها با معیارهای فردی اخلاق مقایسه کنیم، جود بیش از عدالت نشانه کمال نفس و بلندی روح انسان است، ولی علی (علیه السلام) بر عکس نظر فوق به دو دلیل عدل را از جود بالاتر و شریف تر می داند: یکی این که عدل، جریان امور را در مجرای طبیعی خود قرار می دهد، ولی جود آنها را از مجرای طبیعی خود خارج می سازد، زیرا در مفهوم عدالت استحقاقهای طبیعی و واقعی لحاظ می شود و به هر کس مطابق لیاقتش داده می شود. دلیل دیگر این که عدالت قانونی عام و شامل است که همه اجتماع را در بر می گیرد و بزرگراهی است که همه باید از آن بگذرند، ولی جود و بخشش حالتی استثنایی و موقف است که قابل تعمیم و نیست.
این گونه تفکر و ریشه این ارزیابی درباره مسائل انسان، نشان دهنده اهمیت و اصالت اجتماع در اسلام است که اصول و مبادی اجتماعی را بر اصول و مبادی اخلاقی مقدم می داند.
از نظر علی (علیه السلام) عدالت است که می تواند تعادل جامعه را حفظ کند و همه را راضی نگه دارد، و به پیکر اجتماع سلامت و به روح جامعه آرامش دهد، زیرا ظلم راهی است که حتی فرد ستمگر را هم به مقصد نمی رساند و او را راضی و آرام نمی کند، چه رسد به ستمدیدگان و مظلومان. اگر مرز عدالت شکسته شود، دیگر هیچ حدی برای انسان باقی نمی ماند. یعنی عدالت چیزی است که هر کس به عنوان یک حد و مرز می تواند به آن ایمان داشته باشد و به این حدود قانع شود، اما اگر این مرز شکسته شود، بشر به اقتضای طبیعت و شهوت سیری ناپذیر خود، دیگر حدی برای خود نمی شناسد و بیشتر احساس نارضایتی می کند. با این تفکر بود که علی (علیه السلام) در ابتدای خلافت در تقسیم بیت المال سخت گیری می کرد و می فرمود: در زمان خلفای پیشین هم هر چه به ناحق گرفته شده، به بیت المال باز می گرداند. همچنین می فرمود: آن کس که اجرای عدالت بر او تنگ می آید، بداند که جایگاه ظلم و جور تنگتر است.
علی (علیه السلام) عدالت را یک تکلیف و بلکه ناموسی الهی می شمرد و هرگز جایز نمی دانست که مسلمانی تماشاگر صحنه های بی عدالتی باشد. ایشان به دلیل پذیرش خلافت از سوی خود را مبارزه با بی عدالتی اعلام کرد و برای همین بود که هیچ انعطافی در سیاست خود به خرج نمی داد و می فرمود: من آن پیروزی را که به قیمت تبعیض و ستمگری به دست آید نمی خواهم و عدالت را فدای مصلحت نمی کنم(108).
یکی از چیزهایی که رضایت عموم بدان بستگی دارد این است که حکومت با چه دیدی به توده مردم می نگرد. آیا آنها را به عنوان برده و مملوک و خود را مالک و صاحب اختیار می داند یا این که آنها را صاحب حق و خود را وکیل و امین آنها می شناسد؟ از شرایط اولیه برای جلب رضایت مردم، اعتراف حکومت به حقوق واقعی آنهاست. و این یکی از حوایج روانی اجتماع است، ممکن است از نظر تأمین حوائج مادی مردم، حکومت های مختلف یکسان عمل کنند، ولی در عین حال از لحاظ تحصیل رضایت عمومی نتیجه یکسانی نگیرند. بدان جهت که یکی حوائج روانی اجتماع را برآورده می کند و دیگری بر نمی آورد.
در قرون جدید نهضتی ضددینی در اورپا بر پا شد که ریشه آن نارسایی مفاهیم کلیسایی، از نظر حقوق سیاسی بود، ارباب کلیسا و برخی فیلسوفان اروپایی، نوعی پیوند تصنعی میان اعتقاد به خدا و سلب حقوق سیاسی مردم و تثبیت حکومتهای استبدادی، برقرار کردند. در این فلسفه ها مسؤلیت حکمران در مقابل خداوند، موجب سلب مسؤولیت در مقابل مردم و ندادن حقوق آنها فرض شده است و عدالت همان است که حکمران انجام می دهد و ظلم برای او معنایی ندارد. این طرز تفکر، هم در غرب و هم در شرق ریشه ای بسیار قدیمی دارد.
از لحاظ اسلام مسأله درست بر عکس است؛ حقیقت این است که ایمان به خدا از یک سو زیربنای اندیشه عدالت و حقوق ذاتی مردم است و بدون قبول وجود خدا، نمی توان وجود حقوق ذاتی و عدالت واقعی را به عنوان؛ حقیقت مستقل از فرضیه ها و قراردادها پذیرفت و از سوی دیگر بهترین ضامن اجرای آن است. منطق نهج البلاغه در باب حق و عدالت این است که همان گونه که حاکم بر مردم حقی دارد، مردم هم همان قدر نسبت به او حق دارند، حضرت تأکید می کند که با او آن گونه که با ستمگران سخن می گویند، صحبت نکنند و القاب پر طنطنه برایش به کار نبرند و اضافه می کنند که نباید شنیدن سخن بر حق حکمران گران باشد، زیرا هر کس که شنیدن حق و عرضه شدن عدالت بر او سنگین آید، عمل به حق و عدالت بر او سنگین تر است(109).
از نظر قرآن کریم، حاکم و سرپرست اجتماع، امین و نگهبان حقوق مردم است، نه مالک و صاحب اختیار آنها، برداشت ائمه خصوصاً امیرالمؤمنین (علیه السلام) همان چیزی است که از قرآن کریم استنباط می شود. علی (علیه السلام) در نامه ای که به یکی از کارگزارانش می نویسد، می فرماید: مبادا بپنداری که حکومتی که به تو سپرده شده شکاری است که به چنگ تو افتاده، بلکه امانتی است که بر گردنت آمده و مافوق تو از تو رعایت و نگهبانی و حفظ حقوق مردم را می خواهد، تو اجازه نداری که به استبداد و دلخواه خود در میان مردم رفتار کنی(110).

اهل بیت و خلافت

پس از بحث کلی درباره حکومت و عدالت، به بحث جزئی آن؛ یعنی اختصاص این مقام به اهل بیت می پردازیم:
مسأله اول این است که علی (علیه السلام) تأکید دارد اهل بیت از معنویت فوق العاده ای برخوردارند که آنها را در سطحی مافوق سطح عادی قرار می دهد و کسی به پای آنها نمی رسد و به وسیله آنهاست که حق به جای خود بر می گردد و باطل ریشه کن شود؛ آنها دین را از روی فهم و بصیرت و برای عمل کردن فراگرفته اند، نه آنکه طوطی وار شنیده و ضبط کرده باشند. هیچ گاه زمین از چنین حجتهای الهی خالی نمی شود. آن حضرت در مورد خود و اهل بیت می فرماید: ما درخت نبود و قرارگاه رسالت و محل آمد و شد فرشتگان و معدن های علم و سرچشمه های حکمتیم(111).
مسأله دو این که بر مبنای مذکور، ایشان به اولویت و تقدم و حق اختصاصی اهل بیت می پردازند. در نهج البلاغه درباره این مطلب به سه اصل استدلال شده است: استدلال اول بر مبنای وصیت و نص رسول خداست که در این مورد، هم تصریحاتی در نهج البلاغه آمده است، همچون: و فیهم الوصیة و الوراثة(112) و هم در موارد متعددی حضرت علی (علیه السلام) چنان از حق مسلم سلب شده خود سخن می گوید که جز با مسأله تنصیص حق خلافت برای ایشان به وسیله پیامبر (ص) قابل توجیه نیست و این موارد به قدری زیاد است که ابن ابی الحدید نیز بدین مطلب که از نهج البلاغه بر می آید که علی (علیه السلام) با نص مسلم به خلافت تعیین شده و خلافت، حق مسلم اوست صحه می گذارد و می گوید: این عبارات، قطعی است، منتهی چون مستلزم تکفیر و تفسیق دیگران (ابوبکر و عمر و عثمان) است، باید اینها را تأویل کرد. استدلال دوم، از راه شایستگی و لیاقت خود برای حکومت است و این که جامه خلافت تنها بر اندام وی راست می آید. ایشان با تأکید بر مقام تسلیم و ایمان خود نسبت به پیامبر (ص) و فداکاریهای خود در مواقع مختلف، خاطرنشان می کند که اگر ملاک، لیاقت و برتری باشد، باز هم او بر دیگران مقدم است. استدلال سوم، توجه به مسأله روابط نزدیک نسبی و روحی آن حضرت با پیامبر (ص) است. علی (علیه السلام) به عنوان نوعی جدال منطقی، نظر بر این که دیگران قرابت نسبی را ملاک قرار می دادند، به این نکته تذکر می دهد که اگر ملاک همان قرابت و نسبی باشد که مورد استناد دیگران بود و بدان وسیله، قریش در سقیفه بنی ساعده موفق شد خود را بر انصار مقدم بداند، باز هم خود ایشان از مدعیان خلافت، اولی می باشد(113).
مسأله سوم، درباره موضوع خلافت، مسأله انتقاد از خلفاست که درجه واقع بینی حضرت علی (علیه السلام) را نشان می دهد. در نهج البلاغه، از خلیفه اول و دوم، تنها در خطبه شقشقیه به طور خاص یاد و انتقاد شده و در جای دیگر اگر انتقادی باشد یا حالتی کلی دارد یاجنبه کنایی. این انتقادات، احساساتی و متعصبانه نیست، بلکه تحلیلی و منطقی و مبتنی بر خصوصیات روحی و اخلاقی و متکی بر نقطه های خاص تاریخ زندگی افراد مورد انتقاد می باشد و لذا در مورد همه افراد، یکسان و بخشنامه وار نیست. این انتقادات، گاه کلی و ضمنی است و این در مواردی است که ایشان صریحاً اظهار می کند که حق مسلم را غصب کرده اند و گاه جزئی و مشخص:
درباره ابوبکر دو انتقاد آمده است: اول این که او به خوبی می دانست که من لایق تر از او هستم، پس چرا دست به این اقدام زد؟! و ثانیاً وی که درباره شایستگی خود تردید می کرد و گاه از مردم می خواست که استعفایش را بپذیرند، چرا خلیفه بعد از خود را تعیین کرد؟!
انتقاد از عمر به شکل دیگری است. حضرت علاوه بر این که از او و ابوبکر با این عبارت انتقاد می کند که با هم، به قوت و شدت، پستان را دوشیدند(114)، انتقاداتی نیز به خصوصیات روحی و اخلاقی وی دارد. از جمله این موارد، انتقاد به خشونت و غلظت عمر است که باعث می شد همراهانش به سبب درشتخویی و هیبت او از گفتن حقایق نزدش بیم کنند و مورد دیگر کثرت شتابزدگی وی در رأی دادن و اشتباهات مکرر و سپس معذرت خواهی وی است. ضمناً عباراتی در نهج البلاغه آمده که سخن از مردی است که کجی ها را راست کرده، فتنه ها را می رانده، سنت ها را احیا کرده، و... برخی اینها را در وصف عمر دانسته اند، اما بررسیها محققین نشان داده که این جملات از دختر ابی حثمه بوده و سید رضی در آوردن این جملات به نام سخنان علی (علیه السلام) اشتباه کرده است.
اما در مورد عثمان، بنی امیه را در دستگاه خود راه داده، ظلم و بیدادهای زیادی به وجود آمده بود و علی (علیه السلام) بر حسب وظیفه نمی توانست از زمان عثمان و یا در دوره بعد از او درباره آن فسادها بحث نکند و به سکوت برگزار نماید.
باید توجه داشت که قتل عثمان مولود فتنه هایی بود و باب فتنه هایی دیگر را بر جهان اسلام گشود که قرنها دامنگیر اسلام شد. از یک طرف خویشاوندان عثمان بخصوص معاویه در قتل او به طور مستقیم و غیر مستقیم دست داشتند و از سوی دیگر طرفداران شیعیان علی (علیه السلام) را به دست داشتن در قتل او متهم می کردند و نیز از علی (علیه السلام) می خواستند که یاران خود را به جرم قتل عثمان قصاص کند. از مجموع سخنان علی (علیه السلام) بر می آید که حضرت نمی خواست عثمان در جایگاه خلافت کشته شود بلکه ترجیح می داد که او خود روشش را عوض کند و یا کنار برود و یا انقلابیون او را بر کنار یا حبس کنند تا خلیفه صلاحیت دار بعدی به جرائم او رسیدگی کند.
از موارد انتقاد علی (علیه السلام) بر عثمان که صریحاً در نهج البلاغه آمده است، یکی درباره تبعید ابوذر است که به طور ضمنی، حکومت عثمان را حکومت فساد معرفی می کند و کاملاً حق را به ابوذر معترض و منتقد و انقلابی می دهد و او را تأیید می کند(115). دیگر، عباراتی می باشد همچون عثمان، راه استبداد و مقدم داشتن خود و خویشاوندانش بر امت را در پیش گرفت، که تصریح به خطاهای عثمان است. سوم، راجع به سستی اراده و ضعف نفس وی و پیروی از امیال مروان است(116)، مورد مهم دیگر آن جاست که عثمان با سوء ظنی که به علی (علیه السلام) داشت از ترس شورش مردم و این که علی (علیه السلام) مایه امید آینده انقلابیون بود و گاهی به نام او شعار می دادند، چند بار پیاپی به ایشان گفت که از مدینه خارج شود و با احساس کمبود وساطت خیرخواهانه ایشان میان عثمان و انقلابیون دوباره پیغام می فرستاد که به مدینه بازگردد، که در این جا حضرت فرمود: آن قدر از عثمان دفاع کردم که می ترسم گنهکار باشم(117)، اما از همه انتقادها شدیدتر، عبارت تلخ ایشان در خطبه شقشقیه است که می فرماید: شخص سومی از آن جمع در نتیجه شورا به خلافت برخاست. دو پهلویش از پرخوردی باد کرده، در مسیر انباشتن و خالی کردن شکم بود. به همراه او فرزندان پدرش برخاستند و چونان شتر که علفهای باطراوت بهاری را با احساس خوشی می خورد، مال خدا را با دهان پر می خوردند. سالها بر این گذشت و پایان زندگی سومی هم فرارسید و رشته هایش پنبه شد و کردار او مردم را برانگیخت و پرخوری او را نابود ساخت(118) (119).
مسأله دیگری که درباره خلافت در نهج البلاغه آمده مسأله سکوت و مدارای آن حضرت و فلسفه آن است. مقصود از سکوت، ترک قیام و دست نزدن به شمشیر است و گرنه علی (علیه السلام) از طرح دعوی خود و مطالبه آن و تظلم در هر فرصت مناسب خودداری نکرد و همواره از این سکوت مرارت بار به تلخی یاد می کرد: خار در چشم، و استخوان در گلو صبر کردم(120). این سکوت حساب شده و منطقی بود، نه از روی اضطرار و بیچارگی. ایشان در این باره می فرماید: من مرگ را بیشتر از علاقه طفل به پستان مادر دوست دارم و سکوتم از ترس نیست(121)... و اگر بیم وقوع تفرقه میان مسلمین و بازگشت کفر و تباهی دین نبود، رفتار من با آن طور دیگری بود. علی (علیه السلام) در موارد مختلف تصریح کرده که چون مصلحت اسلام در میان است، با این که شما خود می دانید من از همه بر خلافت شایسته ترم، به خدا سوگند تا وقتی که کار مسلمین رو به راه شد و فقط بر من جور و جفا رود مخالفتی نخواهم کرد(122).
علی (علیه السلام) در کلمات خود به دو موقف خطیر اشاره می کند و رفتار و نحوه تصمیم گیری خود را در این دو مورد، منحصر به فرد می خواند. علی (علیه السلام) در یکی از این دو مورد حساس سکوتی شکوهمند کرده در دیگری قیامی شکوهمندتر، موقف سکوت را شرح دادیم و این که با وجود همه شهامت و غیرت و شجاعتش که هرگز پشت به دشمن نکرده بود و پشت دلاوران، از بیمش می لرزید، فقط به خاطر اسلام سکوت کرد و هر چند می دید که همسر عزیزش مورد اهانت قرار می گیرد، با وجود شدت خشم، به خاطر مصلحت اسلام سکوت می کند.
اما در مورد دوم، قیام شکوهمند و منحصر به فرد علی (علیه السلام) در برابر جاهلان مقدس مآب است، که به آن می بالد و می گوید: احدی غیر از من جرأت قیام در برابر خوارج را نداشت(123) زیرا آنان ظاهری بس مقدس داشتند و تقوای ظاهری و زندگی زاهدانه خوارج طوری بود که هر مؤمن ناقص الایمانی را به تردید وامی داشت، زبانشان همواره به ذکر خدا مشغول بود، اما روح اسلام و فرهنگ اسلامی را نمی شناختند و همه کمبودها را می خواستند با فشار بر روی رکوع و سجود جبران کنند، تنگ نظر، ظاهر پرست، جاهل و جامد بودند و سدی بزرگ در برابر اسلام. علی به عنوان یک افتخار بزرگ می فرماید: این من بودم که خطر بزرگی را که از ناحیه این خشک مقدسان متوجه اسلام شده بود، درک کردم و چشم این فتنه را در آوردم، اگر اینها قوی شوند، چنان اسلام را به جمود و قشری گری و تحجر و ظاهر گرایی خواهند کشانید که دیگر کمر اسلام راست نشود(124)(125).

مواعظ و حکمت

بزرگترین بخش نهج البلاغه یعنی در حدود نیمی از آن، بخش مواعظ است و بیشترین شهرت نهج البلاغه نیز به خاطر همین اندرزها و حکمتهای عملی است که اگر از قرآن و مواعظ پیامبر (ص) صرف نظر کنیم، در فارسی و عربی بی نظیر می باشد.
طرق سه گانه دعوت و تبیلغ عبارتند از: حکمت، حوعظه و مجادله به نحو احسن، تفاوت موعظه و حکمت در این است که حکمت، مبارزه با جهل برای آگاهی است و سرو کارش با عقل و فکر می باشد، ولی موعظه مبارزه با غفلت است برای بیداری و سروکارش با دل و عاطفه می باشد؛ حکمت و یاد می دهد و موعظه یادآوری می کند و لذا شخصیت گوینده در موعظه - بر خلاف حکمت - نقش اساسی دارد، چرا که در آن پیام روح منتقل می شود و فقط اگر از دل برون آید، بر دل می نشیند.
موعظه با خطابه نیز تفاوت دارد، هر چند که هر دو با احساسات سر و کار دارند. خطابه برای تهییج احساسات است، هر جا که احساسات، خمود و راکد است، خطابه زمان کار از دست حسابگیرهای عقل خارج کرده، احساس غیرت و حمیت و سلحشوری و... را به جوش و جنبش می آورد، امام موعظه آن جاست که شهوات، خودسرانه، عمل کرده و طوفان بر پا نموده اند و این موعظه برای آرام کردن و تحت تسلط در آوردن جوششها و هیجانهای بی جاست. خطابه و موعظه هر دو ضروری است و در نهج البلاغه، هر یک به جای خود و به موقع استفاده شده است؛ مثلاً آن جا که لشکر معاویه در جنگ صفین، محل برداشتن آب را محاصره کرده بود، خطابه حماسی حضرت، توفانی بر پا کرد بطوری که یاران آن حضرت دشمن را با یک یورش به عقب راندند، اما در آن جا که بر اثر فتوحات پی در پی غنایمی به دست مردم می آمد و فساد اخلاق و دنیا پرستی در میان مسلمین راه می یافت و یا آن گاه که آتش عصبیتها شعله ور می شد فریاد ملکوتی موعظه علی (علیه السلام) بلند می شد(126).
عناصر موعظه ای نهج البلاغه، مختلف و متنوع است: تقوا، توکل، صبر، زهد، پرهیز از دنیا پرستی و ظلم و تبعیض و هوای نفس و آرزوهای دراز، ترغیب به استقامت و وحدت و ترک اختلاف، دعوت به تفکر و تذکر و محاسبه و مراقبه و عبرت از تاریخ، یاد مرگ و احوال قیامت و... از جمله عناصری است که در مواعظ نهج البلاغه به آنها توجه شده است. اینها کلمات رایجی است که در زبان اندرز بسیار به کار می رود ولی برای فهم منظور و منطق علی (علیه السلام) باید دید مفهوم مورد نظر آن حضرت از این معانی و فلسفه خاصی تربیتی ایشان چه بوده است، لذا در این جا دو مفهوم مهم اخلاقی یعنی تقوا و زهد را شرح می دهیم:
1 - تقوا: تقوا از رایجترین کلمات نهج البلاغه است. معمولاً تقوا را به معنی اجتناب و پرهیزکاری قلمداد می کنند به این معنا که هر چه اجتناب کاری و پرهیزکاری و کناره گیری بیشتر باشد، تقوا کاملتر است. طبق این تفسیر، اولاً، تقوا مفهومی است که از مرحله عمل، انتزاع می شود، ثانیاً، روشی است منفی و ثالثاً، هر اندازه جنبه منفی شدیدتر شود، تقوا کاملتر قلمداد می شود، به همین جهت متظاهران به تقوا، برای این که به تقوایشان کوچکترین خدشه ای وارد نشود، از هر سیاه و سفید و سرد و گرم و مداخله در هر نوع کاری پرهیز کرد و یا باید وارد محیط شد و تقوا را کنار گذاشت؛ راه دیگری وجود ندارد.
البته شکی نیست که اصل پرهیز و اجتناب یکی از اصول زندگی سالم بشر است. با نفی و سلب است که می توان به اثبات و ایجاب رسید؛ یعنی هر تسلیمی متضمن عصیانی و هر ایمانی مشتمل بر کفری است. کلمه توحید لا اله الا الله نیز با نفی و پرهیز از غیر خدا آغاز می شود.
نکته مهم این که، مفهوم تقوا در نهج البلاغه مرادف با پرهیز حتی به این مفهوم صحیح و منطقی آن (یعنی پرهیز از چیزی برای رسیدن به ضد آن) هم نیست، بلکه تقوا را علی (علیه السلام) نیرویی روحانی می داند که بر اثر تمرینهای زیاد پدید آمده، روح را شاداب و نیرومند می کند و به او مصونیت می دهد، به طوری که شخص می تواند بدون رها کردن و دوری گزیدن از محیط اجتماع، خود را پاک و منزه نگه دارد و چنین تقوایی به نوبه خود پرهیز از گناه را آسانتر می کند و اثرش ضبط و مالکیت نفس است. علی (علیه السلام) تصریح می کند که تقوا چیزی است که پرهیز از محرمات الهی و همچنین ترس از خدا، از لوازم و آثار آن است. پس در این منطق تقوا نه عین پرهیز و نه عین ترس از خدا، بلکه نیرویی است روحی و مقدس که این امور را به دنبال خود دارد و احساس میل به پاکی و تنفر از گناه و پلیدی را در فرد به وجود می آورد.
علی (علیه السلام) معتقد است که لازمه تقوا، قدرت اراده و شخصیت معنوی داشتن و مالک حوزه وجود خویش بودن است؛ تقوا حصاری است که مانع نفوذ دشمن می شود و از این دیدگاه، تقوا مصونیت است نه محدودیت؛ تقوا، پناهگاه است نه زنجیر و زندان، قدر مشترک پناهگاه و زندان، مانعیت است، اما پناهگاه مانع خطرها است و زندان مانع بهره برداری از موهبتها و استعدادها، علی (علیه السلام) در برخی از کلمات تصریح می کند که تقوا مایه اصلی و منبع و منشأ همه آزادیها است فان تقوی الله مفتاح سداد و ذخیرة معاد و عتق من کل ملکة و نجاة من کل هلکة(127). زیرا تقوا به انسان، آزادی معنوی می دهد و او را از اسارت هوا و هوس می رهاند و رشته طمع و حد و شهوت و خشم را از گردنش باز می کند. بدین سان ریشه بردگیهای اجتماعی را از میان می برد، چون کسی که برده پول و مقام و راحت طلبی و... نباشد، هرگز زیر بار اسارتهای اجتماعی نمی رود.
در نهج البلاغه، آثار متعددی برای تقوا ذکر شده که دو اثر آن بسیار مهم است: یکی روشن بینی و بصیرت، و دیگری توانایی بر حل مشکلات و خروج از مضایق و شداید است.
نکته مهم دیگری که درباره تقوا توصیه شده، این است که همان گونه که تقوا، حافظ انسان در برابر گناه و لغزش است. انسان نیز باید نگهبان تقوا باشد: الا فصونوها و تصونوابها(128) یعنی همان گونه که انسان نگهبان لباس خود از دریده و پاره شدن است، لباس، نگهبان انسان از سرما و گرما است. علی (علیه السلام) نکته فوق را چنین ادامه می دهد: عبادلله أوصیکم بتقوی الله فانها حق الله علیکم و الموحبة علی الله حقکم و أن تستعینوا علیها بالله و تستعینوا بها علی الله(129) (130).
2 - زهد: عنصر دیگر موعظه ای نهج البلاغه که بعد از تقوا بیش از بقیه مفاهیم تکرار شده، زهد است. زهد که در لغت، در مقابل رغبت می باشد به معنی اعراض و بی میلی است. بی میلی دو گونه است: طبیعی و روحی. بی میلی طبیعی آن است که طبع انسان نسبت به شی ء تمایل نداشته باشد، مثل بی میلی مریض نسبت به غذا، و اما بی میلی روحی یا عقلی یا قلبی آن است که طبع به چیزی مایل باشد، اما از آن جایی که هدف شخص مافوق مشتهیات نفسانی دنیوی است به آن چیز بی میل باشد. پس زاهد کسی است که توجیهش از مادیات دنیا به عنوان کمال مطلوب و بالاترین خواسته عبور کرده و متوجه امری برتر از آن شده است.
از این مطلب معلوم می شود که بی رغبتی زاهد به چیزی، در ناحیه اندیشه و آرزوست نه در ناحیه طبیعت، پس زهد از حالتی است روحی، و زاهد از آن نظر که دلبستگی های معنوی و اخروی دارد به مظاهر مادی بی اعتناست. البته این بی اعتنایی، تنها جنبه اخلاقی و روحی ندارد، بلکه باعث می شود فرد زاهد در زندگی عملی نیز سادگی و قناعت در پیش بگیرد و از تنعم و تجمل و لذت گرایی پرهیز نماید. علی (علیه السلام) می فرماید: الزهد بین کلمتین من القرآن: قال الله سبحانه: لکیلا تاسوا علی مافاتکم و لا نفر حوا بما آتاکم(131) و من لم یأس علی الماضی و لم یفرح بالاتی فقد أخذ الزهد بطرفیه(132).
در این جا دو سؤال مطرح می شود که باید به آن پاسخ دهیم: سؤال اول این که می دانیم که تعالیم همه جانبه اسلام در مسائل سیاسی، اقتصادی و اخلاقی بر اساس محترم شمردن زندگی و رو آوردن به آن است، نه پشت کردن به آن و اساساً محترم شمردن زندگی با جهانبینی خوشبینانه اسلام ناسازگار است. از این رو اسلام با رهبانیت و زهدگرایی به مخالفت برخاسته و پیامبر اکرم (ص) صریحاً فرموده است: لا رهبانیة فی الاسلام(133) حال این سؤال مطرح می شود که تعلیمات زهدگرایانه ای که در اسلام دیده می شود، آیا بدعتهایی است که بعدها زهدگرایانه ای که در اسلام دیده می شود، آیا بدعتهایی است که بعدها از مذاهب دیگر مانند مسیحی و بودایی وارد اسلام شده است؟ اگر چنین است، زندگی زاهدانه پیغمبر اکرم (ص) و علی (علیه السلام) و نیز اشارات نهج البلاغه به مفهوم زهد را چگونه تفسیر و توجیه کنیم، سؤال دوم اینکه گذشته از ناسازگاری زهدگرایی و رهبانیت با مبانی اسلامی، رهبانیت چه مبنا و فلسفه ای می تواند داشته باشد و چرا بشر علی رغم دریای نعمات الهی محکوم به زهد و عدم تنعم شده است؟ حقیقت این است که زهد اسلامی غیز از رهبانیت است. رهبانیت، بریدن از مردم و رو آوردن به عبادت است با این فرض که کار دنیا و آخرت از هم جداست و با هم قابل جمع شدن نیست، اما زهد اسلامی در عین این که مستلزم انتخاب زندگی ساده و بی تکلفی است، در متن زندگی و روابط اجتماعی قرار دارد و نتیجه آن، انجام خوب مسئولیتها و تعهدهای اجتماعی است. از نظر اسلام، کار دنیا و آخرت از هم جدا نیست، بلکه اینها ظاهر و باطن یک چیزند.
از نصوص اسلامی این گونه بر می آید که سه رکن از ارکان جهان بینی اسلامی پایه های زهد اسلامی را تشکیل می دهد. اول، توجه به این که بهره گیریهای مادی از جهان، به تنهایی عامل سعادت انسان نیست، بلکه یک سلسله ارزشهای معنوی فراتر از این بهره های مادی وجود دارد: دوم، سعادت فرد از جامعه جدا نیست و انسان به واسطه وابستگیهای عاطفی و مسؤولیتهای انسانی نمی تواند فارغ از آسایش دیگران در آسایش باشد؛ و سوم، روح نیز به نوبه خود و بلکه بیشتر از بدن نیاز به تغذبه و تهذیب و تقویت و تکمیل دارد و غرق شدن و روی آوردن یک جانبه به تمتعات مادی، انسان از لذات روحی که بسی عمیق تر و بادوام تر محروم می ماند. با توجه به این سه اصل مفهوم زهد اسلامی و طرد رهبانیت و پذیرش زهد در عین جامعه گرایی اسلام روشن می شود.
اگرچه راهب و زاهد هر دو از لذتگرایی دوری می کنند، منتها اجتناب راهب برای فرار از مسئولیت های اجتماعی است، ولی اجتناب زاهد به خاطر تعهد به جامعه و بهتر انجام دادن مسئولیتهای اجتماعی است. زاهد و راهب هر دو تارک دنیایند، اما دنیایی که زاهد، آن را رها می کند، سرگرم شدن به تنعم و تجمل و مقصود قرار دادن این امور است، ولی دنیایی که راهب آن را ترک می کند، کار و تعهد اجتماعی است، لذا زهد بر خلاف رهبانیت در بطن زندگی و روابط اجتماعی قرار دارد و این تفاوت روش، ناشی از تفاوت جهان بینی های این دو است: راهب بین دنیا و آخرت کاملاً تفکیک کرده، سعادت در آنها را مغایر و متضاد یکدیگر می داند. ولی زاهد این دو را به هم پیوسته می داند. از نظر زاهد، دنیا مزرعه آخرت است و آنچه به زندگی این جهان سامان و آرامش می دهد آن است که ملاکهای اخروی وارد زندگی این جهانی شود و آنچه مایه سعادت اخروی است آن است که تعهدها و مسؤولیت های این جهانی خوب انجام شود و با ایمان و تقوا توأم گردد. فلسفه زهد و رهبانیت با هم مغایر است و باید گفت اساساً رهبانیت، تحریف و انحرافی است که بشر از روی جهالت یا اغراض سوء، در زمینه تعلیمات زهدگرایانه انبیا ایجاد کرده است.
با توجه به متون اسلامی، چهار هدف و انگیزه برای زهد می توان تشخیص داد: انگیزه اول، ایثار است؛ یعنی، دیگران را بر خویش مقدم داشتن و خود را برای آسایش دیگران و رنج افکندن؛ شخصی که ایثار می کند، محرومیت و گرسنگی و دردسر زندگی کنند و این کار بیش از آن لذت می برد که خود بخورد و بپوشد و استراحت کند. ایثار از پر شکوه ترین مظاهر جمال و جلال انسانیت است و تنها انسانهای بزرگ به این قائله شامخ صعود می کنند. علی (علیه السلام) در وصف متقین می فرماید: شخص متقی، خودش از ناحیه سختگیریهای خود در سختی است، اما مردم از ناحیه او در آسایشند(134). بدیهی است که زهد بر مبنای ایثار در شرایط مختلف اجتماعی فرق می کند و مثلاً در یک اجتماع مرفه، کمتر به ایثار نیاز می شود؛ علت تفاوت سیره معصومین (علیهم السلام) در این زمینه نیز، همین مطلب است. زهد بر اساس فلسفه ایثار هیچ گونه ربطی به رهبانیت ندارد و بلکه زاییده علایق و عواطف اجتماعی است.
ریشه و انگیزه دوم زهد همدردی و شرکت عملی در غم مستمندان و محرومان است که خصوصاً در مورد پیشوایان امت که چشمها به آنان دوخته شده، اهمیت ویژه ای دارد، به این معنی که وقتی شخص حاکم و پیشوا می بیند عملاً نمی تواند عدالت را برقرار و نیازمندیهای فراوان دیگران را بر آورده کند، خود را در سطح مستمندان قرار می دهد و بدین وسیله می کوشد تا در غم آنها شریک شده، بر زخم های دلشان مرهم بگذارد. علی (علیه السلام) در دوره خلافت بیش از هر وقت دیگر زاهدانه زندگی می کرد و می فرمود: ان الله تعالی فرض علی ائمة العل أن یقدروا أنفسهم بضعفة الناس کیلا یتبیغ بالفقیر فقره(135) و اگر شخص دیگری را می دید که این اندازه بر خود سخت می گیرد او را مورد مؤاخذه قرار می داد و اگر مورد سؤال واقع می شد که پس چرا خودت این اندازه بر خود سخت می گیری؟ جواب می داد: من مانند شما نیستم، چرا که پیشوایان وظیفه جاداگانه دارند. همان گونه که مشاهده می شود، زهد ناشی از همدردی نیز با رهبانیت هیچ ریشه مشترکی ندارد و راهی است برای تسکین آلام اجتماع نه گریز از جامعه.
انگیزه سوم زهد، آزادی و آزادگی است. بی نیازی ملاک آزادگی است و آزادگان جهان که سبکباری و سبکبالی اصیلترین آرزوی آنهاست، زهد پیشه می کنند تا نیازها را تقلیل داده، به همان نسبت، خویش را از قید اسارت اشیا و اشخاص رها سازند. چگونگی به زبونی کشاندن انسان توسط این نیازها، چنین است که انسان برای جلا بخشیدن به زندگی خویش به تنعم و تجمل رو می آورد و تدریجاً به لوازم و وسایل تنعم خویش خو گرفته و شیفته آنها می شود و وابستگی به این لوازم به صورت نیازی درونی، در آمده، طبیعت ثانویه او می شود و شخص را عاجز و ذلیل آنها می سازد. گرایش انسان به زهد، ریشه در آزادمنشی او دارد.
عرفا و شعرای ما از حریت و آزادگی بسیار گفته اند و منظورشان آزادی از قید تعلق خاطر یعنی دلبستگی نداشتن و فریفتن نبودن است، ولی آزادی و آزادگی چیزی بیشتر از دلبستگی نداشتن می خواهد، چرا که علاوه بر دلبستگی، عادات جسمی و روحی به اشیاء و شرایط نیز سبب ذلت و زبونی آدمی در مقابل آنها می شود و حتی این عادات تعلقات جسمی اگر به صورت نیازی درونی یا طبیعت ثانویه در آیند بیش از تعلقات قلبی آدمی را زبون می سازد، لذا دلبستگی نداشتن، شرط لازم آزادگی است، اما نه شرط کافی، بلکه عادت به حداقل برداشت از نعمتها و پرهیز از عادت به برداشتهای زیاد، شرط دیگر آزادگی است. عاداتی که انسان را اسیر می کنند، نه فقط فردی به بلکه شامل تقید به آداب و رسوم عرفی در معاشرتها، رفت و آمد و... نیز می باشد. در تاریخ جهشها و جنبشها و مبارزات سرسختانه و پیگیر به وسیله افرادی صورت گرفته که عملاً پای بندیهای کمتری داشته اند؛ یعنی به نوعی زاهد بوده اند. بزرگ آزاد مرد جهان علی (علیه السلام) از آن جهت به تمام معنا آزاد بود که به تمام معنا زاهد بود. حضرت در آخرین بخش از نامه ای به عثمان بن حنیف، خطاب به دنیا چنین می گوید: الیک عنی یا دنیا فحبلک علی غاربک قد، انسللت من مخالبک و أفلت من حبائلک... أعزبی عنی فوالله لا اذل لک(136) همان طور که ملاحظه می شود اگر زهد با انگیزه آزادی و آزادگی، بویژه به عنوان مقدمه ای برای مبارزات اجتماعی باشد، هیچ وجه مشترکی با رهبانیت نخواهد داشت.
انگیزه چهارم برای زهد، برخورداری از مواهب روحی و معنوی است؛ تا انسان از قید هواپرستی و هدف قرار دادن مسائل مادی آزاد نشود، دل زمینه پیدایش عواطف ملکوتی و معرفت افاضی را پیدا نمی کند. حق پرستی به معنی شور محبت و خدمت حق را داشتن، و انس و لذت از پرستش او و در حضور و ذکر دائم بودن، با خودپرستی و لذت گرایی و اسارت مادیات به هیچ وجه سازگار نیست، نه تنها خداپرستی مستلزم نوعی زهد است، بلکه هر عشق و پرستشی مستلزم نوعی زهد و بی اعتنایی نسبت به شؤون مادی است. مسأله تضاد دنیا و آخرت هم که مطرح می شود مربوط به همین جهان دل و سرزمین ضمیر انسان است که عشق و پرستش او با دلبستگی های دنیوی قابل جمع شدن نیست و لذا گفته اند با یک دل نمی توان دو معشوق برگزید. تا توجه به این مطلب است که علی (علیه السلام) می فرماید هر کسی دنیا را دوست بدارد و رشته تعلق آن را به گردن اندازد، آخرت آنچه مربوط به آن است را دشمن می دارد. حاصل مطلب این که یکی از این دو راه را باید انتخاب کرد: یا توجه به خور و خواب و خشم و شهوت، و یا قدم در وادی انسانیت نهادن و استفاده از موهبتهای خاص الهی.
کلمه زهد به همه مفهوم عالی و انسانی که دارد، سرنوشت شومی پیدا کرده است و در مفهوم آن غالباً تحریف و اشتباه کاری به عمد یا غیر عمد رخ می دهد. زهد گاهی مساوی با تظاهر و ریا معرفی می شود و گاه مرادف با رهبانیت و گوشه گیری، اما اگر بخواهیم تعبیری جامع و رسا برای زهد به مفهوم اسلامی اش بگوییم باید گفت: زهد اسلامی عبارت است از برداشت کم برای بازدهی زیاد. ویژگی انسان این است که برداشت و برخورداری زیاد از ماده و طبیعت و اسراف در لذات، او را در زمینه کمال انسانی ضعیف تر می سازد و بر عکس پرهیز از برداشت - البته در حدود معینی - گوهر او را صفا و جلا می بخشد و فکر و اراده اش را نیرومندتر و تجلیات شخصیت انسانی انسان، چه در قسمت عاطفه و اخلاق و چه تعاون و همکاری اجتماعی و چه از نظر شرافت و عروج به عالم بالا، را قویتر و بیشتر می کند.
زهد برای آدمی به عنوان تمرین روح است، روح با زهد ورزش می یابد و با ریختن تعلقات اضافی، سبکبال و سبکبار گشته، در میدان فضایل به پرواز در می آید. علی (علیه السلام) نیز از تقوا و زهد به ریاضیات تعبیر می کند(137) و می فرماید: و انما هی نفسی اروضها بالتقوی(138).
البته توجه شود که در هیچ یک از چهار انگیزه ای که برای زهد ذکر کردیم، نه تنها نفی مسؤولیت اجتماعی وجود نداشت، بلکه به خاطر بهتر انجام دادن مسؤولیت های اجتماعی بود. این نکته در سه مورد قبل که روشن است، اما مورد آخر؛ یعنی برخورداری از مواهب روحی و معنوی نیز در جهت مسئولیت اجتماعی است ، زیرا باعث حساس شدن عواطف قلبی و روحی انسان نسبت به معضلات جامعه و بی عدالتیها می شود که به نوبه خود در ایجاد احساس مسؤولیت بسیار مؤثر است(139).