آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

دلایل سندیت عقل

هیچ کدام از علمای اسلام - جز گروهی اندک - تاکنون در سندیت عقل، تردید نداشته اند و آن را از منابع چهارگانه فقه دانسته اند. در این جا چون سخن از قرآن است، به دلایل حجیت و سندیت عقل از نظر خود قرآن، اشاره می کنیم:

الف - دعوت به عقل:

قرآن کریم حدودا در 60 آیه، به موضوعی اشاره می کند و می گوید: این موضوع را طرح کرده ایم تا درباره آن تعقل کنید. از سوی دیگر در برخی آیات صریحا اهمیت و ارزش تعقل بیان شده است؛ مانند اءنّ شرّ الدوابّ عند الله الصم البکم الَّذِینَ لا یعقلون(24) آیات بسیار دیگری وجود دارد که به دلالت التزامی، سندیت عقل را امضا می کند؛ یعنی سخنانی می گوید که پذیرش آن ها، بدون آن که حجیت عقل پذیرفته شده باشد، امکان ندارد؛ مثلا آن جا که از حریف، استدلال عقلی می طلبد و می گوید: قل هاتوا برهانکم اءن کنتم صادقین(25) یا آن جا که خودش استدلال منطقی ترتیب می دهد،(26) با تأکید بر روی عقل، بطلان این حرف را روشن می کند که می گویند: ایمان با عقل بیگانه است و باید تنها قلب را به کار انداخت تا نور خدا در آن راه یابد.

ب - استفاده از نظام علی و معلولی:

قرآن ارتباط علی و معلولی بعضی مسائل را بیان می کند. اصل علیت پایه تفکر عقلانی است و این نشان می دهد که قرآن، برای عقل اصالت قائل است. قرآن با تشویق به مطالعه در احوال اقوام پیشین، و عبرت گرفتن از آن ها، تأکید می کند که بر سرنوشت اقوال، نظام های واحدی حاکم است. پذیرفتن این نظام ها، به دلالت التزامی، مؤید نظام علی و معلولی و به معنای قبول سندیت عقل است.