آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

فصل دوم - عقل از دیدگاه قرآن

گفته شد که قرآن برای ابلاغ پیامش از دو زبان استدلال منطقی و احساس کمک می گیرد، که مخاطب اولی، عقل است و دیگری، دل. حال این سؤال پیش می آید که آیا عقل از نظر قرآن سند و حجت است یا خیر؟ آیا باید به دریافت های صحیح عقل، احترام گذارد و مطابق آن عمل می کرد؟ و آیا عمل نکردن مطابق حکم عقل، نزد خداوند مجازات دارد؟

دلایل سندیت عقل

هیچ کدام از علمای اسلام - جز گروهی اندک - تاکنون در سندیت عقل، تردید نداشته اند و آن را از منابع چهارگانه فقه دانسته اند. در این جا چون سخن از قرآن است، به دلایل حجیت و سندیت عقل از نظر خود قرآن، اشاره می کنیم:

الف - دعوت به عقل:

قرآن کریم حدودا در 60 آیه، به موضوعی اشاره می کند و می گوید: این موضوع را طرح کرده ایم تا درباره آن تعقل کنید. از سوی دیگر در برخی آیات صریحا اهمیت و ارزش تعقل بیان شده است؛ مانند اءنّ شرّ الدوابّ عند الله الصم البکم الَّذِینَ لا یعقلون(24) آیات بسیار دیگری وجود دارد که به دلالت التزامی، سندیت عقل را امضا می کند؛ یعنی سخنانی می گوید که پذیرش آن ها، بدون آن که حجیت عقل پذیرفته شده باشد، امکان ندارد؛ مثلا آن جا که از حریف، استدلال عقلی می طلبد و می گوید: قل هاتوا برهانکم اءن کنتم صادقین(25) یا آن جا که خودش استدلال منطقی ترتیب می دهد،(26) با تأکید بر روی عقل، بطلان این حرف را روشن می کند که می گویند: ایمان با عقل بیگانه است و باید تنها قلب را به کار انداخت تا نور خدا در آن راه یابد.