آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

ج - شناخت ریشه ای:

بعد از احراز استناد کتاب به نویسنده اش و تحلیل و بررسی محتوای کتاب، در مرحله سوم به این مطلب پرداخته می شود که آیا مطالب و محتویات آن، حاصل فکر و ابداع نویسنده آن است. یا آن که از اندیشه دیگران وام گرفته شده است. چنین شناختی فرع بر شناخت تحلیلی است. پس از مطالعه تحلیلی، پای مقایسه و شناخت تاریخی به میان می آید.
برای شناخت ریشه ای می باید تمام محتویات قرآن را با تمام کتاب های دیگر موجود در آن زمان به خصوص کتابهای مذهبی مقایسه کرد و در این مقایسه تمام شرایط و امکانات از قبیل میزان ارتباط شبه جزیره عربستان با سایر نقاط، تعداد افراد با سواد و... را در نظر گرفت و ارزیابی کرد که آیا آن چه در قرآن هست در کتاب های دیگر یافت می شود یا نه؟ و اگر پیدا می شود به چه نسبت هست؟ و آیا نقل مطالب مشابه، شکل اقتباس دارد، یا آن که مستقل است و حتی نقش تصحیح اغلاط آن کتابها و روشن کردن تحریفات آن ها را ایفا می کند؟(8)

اصالت های سه گانه قرآن

مطالعه درباره قرآن، ما را به اصالت های سه گانه این کتاب آشنا می کند. اولین اصالت قرآن، اصالت انتساب است؛ یعنی بدون پی جویی نسخه های قدیم، روشن است که آن چه امروز به عنوان قرآن تلاوت می شود، همان کتابی است که حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم به جهان عرضه کرده است.
اصالت دوم، اصالت مطالب است؛ یعنی معارف قرآن التقاطی نیست، بلکه ابتکاری است.
اصالت سوم، اصالت الهی است؛ یعنی این معارف به حضرت رسول افاضه شده است و ایشان صرفا حامل پیام وحی بوده اند.
از آن جا که شناخت ریشه ای قرآن مبتنی بر شناخت تحلیلی آن است، بحث را با شناخت تحلیلی شروع میکنیم، تا به اصالت الهی یعنی معجزه بودن قرآن، که عمده ترین اصالت های قرآن است، برسیم.

شرایط آشنایی با قرآن

یکی از شرایط ضروری شناخت قرآن آشنایی با زبان عربی است. بدون دانستن زبان عربی، آشنایی با قرآن امکانپذیر نیست. شرط دیگر، آشنایی با تاریخ اسلام است. این کتاب بر خلاف تورات و انجیل - که یک باره نازل شده اند - در طول 23 سال دوران زندگی پیامبر، در خلال جریان پرهیجان تاریخ اسلام، نازل شده است و از همین رو، آیات قرآن، به اصطلاح شأن نزول دارند. شأن نزول، معنای آیه را محدود نمی کند، بلکه دانستن شأن نزول تا حد زیادی در روشن شدن مضمون آیات، مؤثر و راهگشاست.
شرط سوم، آشنایی با سخنان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است. آن حضرت به نص خود قرآن، مبین و مفسر این کتاب است.(9) و آن چه از پیامبر رسیده، ما را در تفسیر قرآن یاری می دهد.
برای شیعیان روایات معتبری که از ائمه اطهار علیهم السلام رسیده، همان اعتبار روایات معتبر نبوی را دارد، به همین دلیل روایات موثق ائمه، کمک بزرگی در راه شناخت قرآن است.
نکته مهم در بررسی قرآن، این است که در درجه اول می باید قرآن را به کمک خود قرآن شناخت. آیات قرآن مجموعا یک ساختمان به هم پیوسته را تشکیل می دهند و معانی آیات باید در کنار یکدیگر فهمیده شوند. آیات قرآن برخی مفسر برخی دیگر است و همانگونه که برخی مفسران بزرگ گفته اند، ائمه اطهار علیهم السلام این روش تفسیری را تایید کرده اند، چرا که قرآن در بیان مسائل، شیوه ای مخصوص به خود دارد و در بسیاری موارد اگر آیه ای بدون عرضه بر آیات مشابه، اخذ شود، مفهومی پیدا میکند که با مفهوم همان آیه در کنار آیات هم مضمون دیگر، به کلی متفاوت است.
به عنوان نمونه ای از شیوه خاص قرآن، می توان از آیات محکم و آیات متشابه نام برد. تصور عوامانه درباره این آیات، این است که مطالب در آیات محکم، ساده و صریح و در آیات متشابه، به صورت معما و رمز مطرح شده است. بر این اساس مردم تنها حق تدبر در آیات محکم را دارند و آیات متشابه اساسا قابل شناخت نیستند قهرا سؤال می شود که فلسفه آیات متشابه چیست و چرا قرآن آیاتی را که قابل شناخت نیستند، عرضه کرده است؟
پاسخ این است که نه معنای محکم، صریح و ساده است و نه معنای متشابه، معما و رمزگونه. قرآن خودش را کتابی روشنگر و قابل فهم برای همه که آیاتش همه نور و هدایت است، معرفی می کند. سر مطلب در آیات محکم و متشابه این است که برخی از مسایل به خصوص وقتی سخن از غیب و ماورای طبیعت است، با قالب الفاظ قابل بیان نیستند و از آن جا که زبان بیان قرآن همین زبان بشری است، ناگزیر آن موضوعات لطیف نیستند و از آن جا که زبان بیان قرآن همین زبان بشری است، ناگزیر آن موضوعات لطیف و معنوی با عباراتی که بشر برای موضوعات مادی به کار می برد، بیان شده اند. مسایل در بعضی از آیات به گونه ای طرح شده که برای جلوگیری از سوء فهم باید حتما به کمک آیات دیگر تفسیر گردد و غیر از این راهی وجود ندارد. قرآن برای جلوگیری از متشابه شدن آن معانی عالی و شامخ با معانی مادی، می فرماید: متشابهات را به محکمات ارجاع دهید.(10)
برخی آیات قرآن محکم هستند؛ یعنی دارای آن چنان استحکامی که نمی توان آنها را از معنی خود خارج کرد و معانی دیگری نتیجه گرفت. این آیات ام اکتاب، یعنی آیات مادرند و مرجع آیات متشابه به حساب می آیند. آیات متشابه برای فهمید و تدبر کردن است، اما باید به کمک آیات محکم در آن ها تدبر کرد و بدون کمک آیات مادر، آنچه از متشابهات اخذ شود، درست و معتبر نخواهد بود.