آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

ب - شناخت تحلیلی:

در این مرحله، تشخیص این که این کتاب مشتمل بر چه مطالبی است و چه هدفی را تعقیب می کند، مورد نظر است، و در آن دو دسته سؤال مطرح است: دسته اول پرسش ها مربوط می شود به نگرش این کتاب نسبت به جهان، انسان، حیات، مرگ و... یا به عبارت جامع تر، به جهان بینی کتاب و به اصطلاح فلاسفه خودمان، حکمت نظری که می توان به دید کتاب نیز تعبیر کرد. دسته اول سؤال ها در خصوص این است که کتاب چه طرحی برای آینده انسان دارد و انسان و جامعه را بر اساس چه الگویی می خواهد بسازد، که از این الگو به پیام کتاب تعبیر می شود.
این نوع شناخت، مربوط به محتواست و درباره هر کتابی می توان از این منظر بحث کرد. ممکن است کتابی از دید و پیام خالی باشد و یا تنها دید داشته باشد و نه پیام و یا آن که هر دو را دارا باشد.
در باب شناخت تحلیلی قرآن، چگونگی عرضه مطالب و نوع استدلال ها و سبک ارائه مطالب نیز مطرح است؛ یعنی این که مثلا آیا دیدی فیلسوفانه و یا به اصطلاح امروز عالمانه دارد؟ آیا قضایا را عارفانه نگاه می کند و یا آن که سبک مخصوص به خود دارد؟
آیا چون قرآن نگهبان ایمان است و پیامش ایمانی است، به عقل، به چشم رقیب می نگرد و می کوشد جلوی تهاجم عقل را بگیرد و دست و پایش را ببندد و یا به عکس همواره به چشم یک حامی و مدافع به عقل می نگرد و از نیروی آن استمداد می کند؟ این سؤالات و نظایر آن که در شناخت تحلیلی طرح می شود، ما را با ماهیت قرآنی آشنا می سازد.

ج - شناخت ریشه ای:

بعد از احراز استناد کتاب به نویسنده اش و تحلیل و بررسی محتوای کتاب، در مرحله سوم به این مطلب پرداخته می شود که آیا مطالب و محتویات آن، حاصل فکر و ابداع نویسنده آن است. یا آن که از اندیشه دیگران وام گرفته شده است. چنین شناختی فرع بر شناخت تحلیلی است. پس از مطالعه تحلیلی، پای مقایسه و شناخت تاریخی به میان می آید.
برای شناخت ریشه ای می باید تمام محتویات قرآن را با تمام کتاب های دیگر موجود در آن زمان به خصوص کتابهای مذهبی مقایسه کرد و در این مقایسه تمام شرایط و امکانات از قبیل میزان ارتباط شبه جزیره عربستان با سایر نقاط، تعداد افراد با سواد و... را در نظر گرفت و ارزیابی کرد که آیا آن چه در قرآن هست در کتاب های دیگر یافت می شود یا نه؟ و اگر پیدا می شود به چه نسبت هست؟ و آیا نقل مطالب مشابه، شکل اقتباس دارد، یا آن که مستقل است و حتی نقش تصحیح اغلاط آن کتابها و روشن کردن تحریفات آن ها را ایفا می کند؟(8)

اصالت های سه گانه قرآن

مطالعه درباره قرآن، ما را به اصالت های سه گانه این کتاب آشنا می کند. اولین اصالت قرآن، اصالت انتساب است؛ یعنی بدون پی جویی نسخه های قدیم، روشن است که آن چه امروز به عنوان قرآن تلاوت می شود، همان کتابی است که حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم به جهان عرضه کرده است.
اصالت دوم، اصالت مطالب است؛ یعنی معارف قرآن التقاطی نیست، بلکه ابتکاری است.
اصالت سوم، اصالت الهی است؛ یعنی این معارف به حضرت رسول افاضه شده است و ایشان صرفا حامل پیام وحی بوده اند.
از آن جا که شناخت ریشه ای قرآن مبتنی بر شناخت تحلیلی آن است، بحث را با شناخت تحلیلی شروع میکنیم، تا به اصالت الهی یعنی معجزه بودن قرآن، که عمده ترین اصالت های قرآن است، برسیم.