آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

اقسام شناخت قرآن

الف - شناخت سندی یا انتسابی:

در این نوع شناخت، می خواهیم بدانیم که انتساب کتاب مورد نظر به نویسنده آن تا چه اندازه قطعی است. اولین مرحله در شناخت یک کتاب، این است که ببینیم آن چه در دست ماست، از نظر اسناد به نویسنده اش، چقدر اعتبار دارد. آیا اسناد آن درست است، یا آن که فقط درصدی از آن از نظر انتساب قابل تایید است؟ به علاوه به چه دلیل می توان بعضی را قطعا نفی و بعضی را قطعا اثبات و پاره ای را مشکوک تلقی کرد؟
قرآن از این نوع شناخت بی نیاز است و از این نظر کتاب منحصر به فرد جهان قدیم محسوب می شود. در میان کتاب های قدیمی، کتاب دیگری نمی توان یافت که پس از قرنها تا این حدود بدون شبهه باقی مانده باشد. قرآن بر نسخه و نسخه شناسی پیشی گرفته و جای کوچکترین تردیدی نیست که آورنده همه این آیات، محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم است که آن ها را به عنوان معجزه و کلام الهی آورده و کسی نمی تواند ادعا کند و یا احتمال بدهد که نسخه دیگری از قرآن وجود داشته و یا دارد. هیچ مستشرقی نیز قرآن شناسی و مقایسه نسخه های قدیمی را شروع نکرده، چرا که برای قرآن، چنین نیازی نیست. قرآن گذشته از این که یک کتاب مقدس آسمانی بود، اساسی ترین برهان صدق دعوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و بزرگترین معجزه او محسوب می شد. به علاوه قرآن بر خلاف تورات، به تدریج و در طول بیست و سه سال نازل شد و از همان آغاز نزول، مسلمین آیات قرآن را فرا می گرفتند و حفظ و ضبط می کردند و چون آن را کلام خدا می دانستند نه سخن بشر، برایشان مقدس بود و به خود اجازه تغییر کلمات و یا پس و پیش کردن آن را نمی دادند.
با توجه به آیاتی نظیر و لو تقول علینا بعض الاقاویل لاخذنا منه بالیمین ثم لقطعنا منه الوتین(7) و آیات دیگری که عظمت دروغ بستن بر خدا را آشکار می کند، احدی اجازه دست بردن در آیات قرآن را به خود نمی داد. از سوی دیگر جنبه ادبی و هنری فوق العاده قوی قرآن، که از آن به فصاحت و بلاغت تعبیر می شود، باعث جلب توجه مردم و اهتمام به فراگیری آن می گردید. همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از همان روزهای اول، عده ای از نویسندگان را برای کتابت قرآن انتخاب کردند که به کتاب وحی معروفند. نگارش کلام خدا از همان آغاز از جمله علل قطعی حفظ و مصون ماندن آن از تحریف بود. به این ترتیب قرآن قبل از آن که تحریف در آن راه یابد، متواتر شد و به مرحله ای رسید که دیگر انکار و یا کم و زیاد کردن حتی یک حرف از آن، غیر ممکن شد.
یادآوری یک نکته لازم است که در اثر توسعه سریع قلمرو اسلام و دور بودن عامه مسلمین از مدینه که مرکز صحابه و حافظان قرآن بود، خطر تحریف عمدی یا اشتباهی نسخه های قرآنی در نقاط دورافتاده وجود داشت، ولی هوشیاری مسلمین مانع این کار شد و در همان نیم قرن اول با استفاده از صحابه و حافظان قرآن، نسخه های تصدیق شده از مدینه به اطراف فرستادند و جلو اشتباه کاری را مخصوصا از طرف یهود که قهرمان چنین کارهایی به حساب می آیند برای همیشه گرفتند.

ب - شناخت تحلیلی:

در این مرحله، تشخیص این که این کتاب مشتمل بر چه مطالبی است و چه هدفی را تعقیب می کند، مورد نظر است، و در آن دو دسته سؤال مطرح است: دسته اول پرسش ها مربوط می شود به نگرش این کتاب نسبت به جهان، انسان، حیات، مرگ و... یا به عبارت جامع تر، به جهان بینی کتاب و به اصطلاح فلاسفه خودمان، حکمت نظری که می توان به دید کتاب نیز تعبیر کرد. دسته اول سؤال ها در خصوص این است که کتاب چه طرحی برای آینده انسان دارد و انسان و جامعه را بر اساس چه الگویی می خواهد بسازد، که از این الگو به پیام کتاب تعبیر می شود.
این نوع شناخت، مربوط به محتواست و درباره هر کتابی می توان از این منظر بحث کرد. ممکن است کتابی از دید و پیام خالی باشد و یا تنها دید داشته باشد و نه پیام و یا آن که هر دو را دارا باشد.
در باب شناخت تحلیلی قرآن، چگونگی عرضه مطالب و نوع استدلال ها و سبک ارائه مطالب نیز مطرح است؛ یعنی این که مثلا آیا دیدی فیلسوفانه و یا به اصطلاح امروز عالمانه دارد؟ آیا قضایا را عارفانه نگاه می کند و یا آن که سبک مخصوص به خود دارد؟
آیا چون قرآن نگهبان ایمان است و پیامش ایمانی است، به عقل، به چشم رقیب می نگرد و می کوشد جلوی تهاجم عقل را بگیرد و دست و پایش را ببندد و یا به عکس همواره به چشم یک حامی و مدافع به عقل می نگرد و از نیروی آن استمداد می کند؟ این سؤالات و نظایر آن که در شناخت تحلیلی طرح می شود، ما را با ماهیت قرآنی آشنا می سازد.