آشنایی با قرآن (خلاصه آثار شهید مطهری)

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

مقدمه مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

بسم الله الرحمن الرحیم
از جمله ابعاد مهم شخصیت اسلامی و علمی متفکر شهید استاد مطهری، عنایت تام و تمام ایشان با قرآن و روایات در مقام بحث و بررسی های علمی می باشد. انتقاد استاد مطهری به برخی از روشنفکران این بود که در مباحث اسلامی، یا اصلا به قرآن و روایات مراجعه نمی کنند و یا در صورت مراجعه، آن ها را مطابق دیدگاه های خاص خود، تفسیر به رأی می کنند، تفسیری که با مجموع تعالیم اسلامی ناسازگار است.
اهمیت ارجاعات و استنادات قرآنی و روایی استاد مطهری نیز در همین نکته نهفته است که علاوه بر کمیت و گستره وسیع این ارجاعات، به خاطر جامعیت و تسلط فوق العاده ایشان بر ابعاد مختلف تعالیم اسلام، هیچ یک از آن ها از چهارچوب معارف اسلامی خارج نشده است.
استاد مطهری اولاً در تمام آثار خود و در جای جای مباحث و موضوعات برای بیان دیدگان اسلام از آیات و روایات استفاده کرده است - که با تورق و سیری سریع در آثار ایشان می توان این حقیقت را مشاهده کرد - و ثانیاً به طور جداگانه و مستقل جلسات خاصی را به موضوع تفسیر قرآن اختصاص می دادند، به طوری که این جلسات هفتگی سال ها ادامه داشت و حجم زیادی از آیات قرآن توسط ایشان تفسیر شد.
برای معرفی آثار تفسیری استاد مطهری که در سلسله کتاب هایی تحت عنوان آشنایی با قرآن به چاپ رسیده اشاره به نکاتی را مفید می دانیم.
جلد اول آشنایی با قرآن صورت مکتوب و ویرایش شده پنج سخنرانی استاد مطهری است که در سال 1352 در دانشگاه صنعتی شریف ایراد شده است. این سخنرانی ها با عنوان شناخت قرآن بنا بود مقدمه ای باشد بر یک سلسله از مباحث عمیق در باب معارف قرآنی که با شروع اعتصاب های دانشجویی و تعطیل دانشگاه این بخش از کار ناتمام ماند و تنها همان چند جلسه سخنرانی که دستمایه این یادداشت ها است به یادگار باقی ماند.(1)
دیگر مجلدات کتاب آشنایی با قرآن، حاصل سلسله گفتارهایی است که استاد مطهری در طول چندین سال در جلسات هفتگی تفسیر قرآن در مسجد یا منازل برخی از مؤمنین ایراد نموده و از آن جا که شرکت کنندگان در این جلسات، بیشتر از توده مردم بوده اند، استاد مطهری به مباحث عمیق و تخصصی نپرداخته و به یک تفسیر عمومی اکتفا نموده اند و چنین تلقی می شود که هدف استاد تنها آشنایی مخاطبان با قرآن بوده است.(2)
از مجموعه موجود تنها مجلد دوم یعنی تفسیر سوره حمد و قسمتی از سوره بقره، پس از بازنویسی به رؤیت استاد رسیده و شهادت جانگداز ایشان مانع ادامه این کار گردید.
جلد سوم کتاب آشنایی با قرآن مشتمل بر تفسیر آیاتی از سوره های انفال و توبه است که توسط استاد مطهری طی چهارده جلسه از تاریخ 8 / 8 / 1349 تا 23 / 2/ 1350 در شب های جمعه در مسجد الجواد تهران ایراد شده است و از قرار معلوم نوارهای این جلسات موجود نیست و کتاب فعلی تنظیم متونی است که در همان زمان از نوار استخراج شده و در اختیار استاد گذاشته شده است.
جلد چهارم این مجموعه حاوی سیزده جلسه تفسیر سوره نور است که در سال 1349 در مسجد الجواد ایراد شده است. جلد پنجم، تفسیر بخشی از سوره های زخرف، دخان، جاثیه، فتح و قمر را در بر دارد که استاد مطهری در جلسات هفتگی خانگی در قلهک تهران بیان نموده اند.
جلسه ششم، تفسیر سوره های الرحمن، واقعه، حدید، حشر و ممتحنه و جلد هفتم، تفسیر سوره های صف، جمعه، منافقون و تغابن و بالاخره جلد هشتم، مشتمل بر تفسیر سوره های طلاق، تحریم، ملک و قلم است.
علی رغم این که ناشر محترم آثار استاد مطهری، در جایی گفته که بیش از نیمی از قرآن توسط استاد در جلسات هفتگی تفسیر شده(3) و علاوه بر یادداشتهای فراوان و متن های پیاده شده بسیاری از جلسات، حدود 150 ساعت نوار از جلسات تفسیر ایشان باقی است،(4) اما متأسفانه آن چه تاکنون شاهد بوده ایم، طی 22 سال گذشته، از آغاز چاپ جلد اول و دوم آشنایی با قرآن تاکنون تنها هشت جلد از این مجموعه به چاپ رسیده که گاهی فاصله چاپ دو مجلد به 5 سال و 6 سال نیز رسیده است.
در جایی دیگر ذکر شده متن ویرایش شده مربوط به تفسیر سوره های جزء 29 و 30 تنظیم و آماده نشر شده است،(5) اما متأسفانه هنوز در اختیار مشتاقان آثار استاد قرار نگرفته است. امیدواریم مجموعه جلسات تفسیر و بلکه تمام آثار استاد مطهری هر چه زودتر برای استفاده جامعه علمی و مذهبی کشور به چاپ برسد.
اما درباره مجموعه حاضر به عنوان دفتر پنجم از خلاصه آثار استاد مطهری نیز نکاتی شایسته تذکر است. همان طور که در مقدمه دفتر اول ذکر شد، شیوه ما در تلخیص آثار استاد چنین است که تمام نکات اصلی را که به عنوان موضوع و مطلب مهم و مستقلی در سیر استدلالی کتاب به آن اشاره شده، در متن خلاصه منعکس کرده ایم و توضیحات بیشتر، داستان ها و مثال ها و... را حذف نموده ایم. گرچه طبعا اینکار به ویژه در موضوعات اخلاقی - که بخش زیادی از مباحث قرآنی و تفسیری استاد نیز از همین سنخ است - از جذابیت و لطف سخن میکاهد. و هرگز نمی توان و نباید تصور کرد مطالعه خلاصه ها، خواننده را از مطالعه اصل کتاب ها بی نیاز می کند، اما در عین حال امیدواریم و قصد آن داشته ایم که با باین استاد و دقتی که در نقل مطالب اصلی ایشان داشته ایم با تدوین این مجموعه در راه ترویج آرای این متفکر بزرگ اسلامی، خدمتی به جامعه دینی و علمی کرده باشیم.
برای دقت بیشتر در نقل مطالب، نکات تفسیری هر سوره را به تفکیک آیات ذیل آیه مربوط آورده ایم. به این ترتیب که ابتدا آیه مورد نظر ترجمه و در نهایت نکات تفسیر آمده است. به جهت یکسان سازی ترجمه ها و به علت این که در بیشتر موارد استاد مطهری به طور جداگانه به ترجمه آیات اشاره نکرده است، در این دفتر از ترجمه آیةالله العظمی مکارم شیرازی استفاده کرده ایم، البته به جز موارد نادر که به خاطر اختلاف نظر با رأی استاد مطهری نکته مورد نظر استاد را در ترجمه منعکس نموده ایم.
در برخی از سوره ها به خاطر ضبط نشدن نوار یا مفقود شدن یا افتادگی آن، بخشی از مطالب استاد در دست نیست. در مواردی که آیات حذف شده در حد یکی - دو آیه بوده اند به جهت حفظ سیاق و پیوستگی مطالب، آیه و ترجمه آن افزوده شده است. در مورد تفسیر سوره منافقون تذکر این نکته ضروری است که در جلد هفتم آشنایی با قرآن تفسیر این سوره به صورت ناقص و از آیه 5 به بعد آمده است. اما از آن جا که متن کامل تفسیر این سوره در سال 1359 توسط حزب جمهوری اسلامی منتشر شده بود، از این متن در تلخیص حاضر استفاده شده است.
مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام
علی اصغر خندان

خلاصه کتاب آشنائی با قرآن ج 1و2

شناخت قرآن
شناخت قرآن، برای هر فرد عالم به عنوان یک عالم و برای هر فرد مؤمن، به عنوان یک مؤمن، ضروری است برای یک عالم انسان شناس و جامعه شناس، از آن جهت ضروری است که این کتاب در تکوین سرنوشت جوامع اسلامی و بلکه در تکوین سرنوشت بشریت مؤثر بوده است و از آن جا که با توجه به تاریخ، هیچ کتابی به اندازه قرآن بر جوامع بشری و بر زندگی انسان ها تأثیر نگذاشته است، قرآن خود به خود وارد حوزه بحث جامعه شناسی می شود. معنای این سخن این است که تحقیق درباره جهان و بخصوص شناخت جوامع اسلامی در این چهارده قرن، بدون شناخت قرآن میسر نیست.
ضرورت شناخت قرآن برای یک مؤمن مسلمان از آن جهت است که منبع اصلی دین و ایمان و اندیشه یک مسلمان و آن چه که به زندگی او حرارت و معنی می دهد، قرآن است.
قرآن مثل بعضی کتابهای مذهبی نیست که یک سلسله مسائل رمزی در مورد خدا و خلقت مطرح نموده و حداکثر یک سلسله اندرزهای ساده اخلاقی هم ضمیمه کرده باشد و بس، به طوری که مؤمنین ناچار باشند دستورها و اندیشه ها را از منابع دیگر اخذ کنند.
قرآن اصول اندیشه هایی را که برای یک انسان با ایمان و صاحب عقیده لازم است و نیز اصول تربیت و اخلاق و نظامات اجتماعی و خانوادگی را بیان کرده و تنها تفسیر و توضیح و احیانا اجتهاد و تطبیق اصول بر فروع را بر عهده سنت و یا اجتهاد، گذاشته است. استفاده از هر منبع دیگر، موقوف به شناخت قبلی قرآن است. قرآن معیار و مقیاس سنجش همه منابع دیگر، از جمله حدیث و سنت است.
رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه اطهار علیهم السلام می فرمودند:
احادیث ما را به قرآن عرضه بدارید، اگر بر قرآن منطبق نبود، بدانید ساختگی و جعلی است.(6)

اقسام شناخت قرآن