فهرست کتاب


امام در عینیت جامعه

محمد رضا حکیمی‏‏‏‏‏‏‏

تاریخ اجمالی

پیامبر اکرم، در 28 ماه صفر سال 11 هجری از جهان رفت. و از این تاریخ علی بن ابیطالب - طبق تکلیف شرعی - مسئول اصلی اسلام و مسلمین گشت. با پدید آمدن جریان سقیفه و خلافت خلفای سه گانه، امام برای مدتی دراز، از برقرار ساختن حکومت دینی و نشر تعالیم اسلامی، و تحکیم موضع قرآن، و بسط هویت امت، و تصرف در امور مسلمانان، برکنار ماند.
ابوبکر بن ابی قحافه، در 28 ماه صفر سال 11 هجری به خلافت نشست و در ماه جمادی الثانی سال 13 در گذشت. - مدت خلافت: 2 سال و 4 ماه چند روز کم.
عمر بن خطاب، پس از فوت خلیفه اول، به خلافت نشست، و در ماه ذحجه سال 23 هجری درگذشت - مدت خلافت: 10 سال و 4 ماه و چند روز.
عثمان بن عفان، پس از خلیفه دوم خلیفه شد، و در اواخر سال 35 هجری درگذشت - مدت خلافت: 12 سال اندکی کم.
بدین گونه، امام علی بن ابیطاب نزدیک 25 سال از عمر خویش را - پس از پیامبر اکرم - در دوره خلافتهای یاد شده سپری کرد. آنگاه خود به اصرار و اجماع مردم خلیفه شد و مدت 4 سال و 9 ماه و چند روز خلافت کرد، تا اینکه در سپیده دم 19 ماه رمضان سال 40 هجری ضربت خورد و در شب 21 همین ماه در گذشت. پس با این ملاحظه، دوره امامت علی (علیه السلام) به دو بخش تقسیم می شود: 25 سال در دوره حکمت خلفا، و 5 سال دوره حکومت خویش.

بخش اول (خانه نشینی و اشراف)

در این بخش، امام بیش از هر چیز نقش یک ناظر مراقب را داشت. و همینکه حضور او در میان امت حس می شد، جلوی بسیاری از تحریفهای بنیادی را می گرفت. برخی از پاکترین صحابه پیامبر که اکنون از دوستان نزدیک و پیروان امام بودند، او را در نگهبانی اصل و اصول اسلام یاری می کردند، و مسائل را به اطلاع او می رسانیدند. هر جا حکمی تحریف می شد، هرجا حدی نابجا تعیین می گشت، هرجا قضاوتی ناحق می کردند، هرجا تعلیمی نادرست می دادند، علی (علیه السلام) به اینهمه رسیدگی می کرد. در کار فتوحات اسلامی نظارت داشت. به علمای ادیان که برای سوال از وصی پیامبر به مدینه سرازیر می شدند تنها او بود که پاسخ می داد و... و چنانکه خود می فرمود در این دوره تا هنگامی حاضر بود دست از درگیری جدی بردارد که امور مسلمانان به گونه ای سالم فیصله یابد(3). و چون در زمان عثمان، این خلیفه در مورد ولید بن عقبه که مرتکب شرب خمر شده بود، حاضر نشد حد شرعی را جاری سازد، علی (علیه السلام) مرتکب خلاف را حد زد و فرمود:
لا یضیع لله حد و انا حاضر(4)
- تا من باشم هیچ حدی از حدود خدایی ضایع نخواهد شد.

بخش دوم (ادامه حاکمیت پیامبر، درگیریها، تولد نهج البلاغه)

در بخش دوم، امام خود در رأس جامعه اسلامی قرار داشت. درگیریهای انسانی او در این دوره، در امور کلی و جزئی مشهور است و بخشهای عمده ای از آن، در سخنان وی، از جمله: در نهج البلاغه منعکس. نهج البلاغه ای که باید، دست کم، درحوزه های علمی دینی، کتابی درسی باشد. و اکنون نمی دانم که آیا مطالعه درستی نیز از این کتاب به عمل می آید یا خیر، تا چه رسد به تدریس و شناخت آن.
پس در مجموع زندگانی 30 ساله امام علی بن ابیطالب، پس از پیامبر اکرم، یک لحظه، تن زدنی، صرفنظرکردنی و به من چه گفتنی پیدا نمی شود. همه اش تجربه است و درگیری، مراقبت است و اشراف، تعلیم است و نشر فرهنگ قرآن، و حفظ موضع است و آگاهی از مسائل و مشکلات جامعه و حل آن مسائل و آن مشکلات.