فهرست کتاب


انسان بر آستان دین «خلاصه آثار استاد شهید مرتضی مطهری ج 8 »

مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

ولای اثباتی عام

اسلام می خواهد یک نظام اجتماعی بر اساس ایمان تشکیل دهد و ایمان اساس ولا و محبت میان مؤمنان است. طبق آیه 71 سوره توبه چون مؤمنین نسبت به هم نزدیکند و به سرنوشت اجتماع علاقه مند می باشند، نسبت به هم تعهد و مسوولیت دارند و این تعهد باعث می شود که امر به معروف و نهی از منکر کنند و ثمره این کار، احیای رابطه انسان و خدا (نماز) و حسن رابطه بین مسلمانان (مثل زکات) است.(451)
ولای اثباتی عام همین محبت عموم مومنین به یکدیگر است که در کنار ولای منفی مورد توجه قرآن کریم می باشد؛ مثلاً آیه آخر سوره فتح، محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار، رحماء بینهم(452)
هم ولای منفی را بیان می کند و هم ولای اثباتی را، ولی از مصیبت های امروز مسلمین این است که سعی دشمنان در تبدیل آن دو ولا (منفی به جای مثبت و مثبت به جای منفی) متاسفانه تا حدود زیادی موفق گردیده است. مسلمین با غیر مسلمین روابط صمیمانه ای دارند، اما در درون خود دچار انواع اختلافات فرقه ای و روابط خصمانه می باشند.
به قولی علی علیه السلام: فیا عجبا... من اجتماع هؤلاء القوم علی باطلهم و تفرقکم عن حقکم(453)(454)

ولای اثباتی خاص

ولای اثباتی خاص همان ولای اهل البیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می باشد. و در آن شکی نیست.
آیاتی، مثل: قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی(455) و انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة و هم راکعون(456) و حدیث من کنت مولاه فهذا علی مولاه(457) و... کاملا تاییدی بر ولایت امیرالمومنین علیه السلام است. البته در مورد آیه انما ولیکم الله بعضی از اهل تسنن اشکال کرده اند و گفته اند: این آیه بیانگر ولای عام است، اما این سخن اشتباه است، زیرا زکات دادن در حال رکوع یک کار معمولی برای مسلمانان نبوده است تا بگوییم: قرآن همه را مدح می کند و این ولایت را برای همه اثبات می نماید، بلکه بحث از شخص معینی است که این کار را کرده و خدا او را مانند خود و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، ولی مومنین حساب می کند، بنابراین مسأله ولای خاص در مورد علی علیه السلام و اهل بیت تردیدپذیر نیست. منتها بحث و اختلاف در این است که منظور از ولا در موارد فوق چیست؟
ولا معمولا در چهار معنی استعمال می شود:

1) ولای محبت یا قرابت:

یعنی مردم توصیه شده اند به این که نسبت به اهل بیت پیامبر علیهم السلام که ذوی القربای اویند به طور خاص، زائد بر آنچه ولای اثباتی عام اقتضا می کند، محبت بورزند.
در این جا دو بحث لازم است: اولا این که چرا در مورد اهل بیت این قدر توصیه شده و این مطلب چه نتیجه ای دارد؟
پاسخ این پرسش این است که طبق نص قرآن، فایده این کار عاید خود مردم می شود، زیرا ولای محبت مقدمه ای است برای سایر ولاها. همچنین عشق و محبت به اولیای خدا عامل بسیار ارزنده ای است برای تربیت و به حرکت در آوردن روح انسان ها.
سوال دوم این است که آیا این ولا از مختصات شیعه است؟
در جواب می گوییم: خیر. بسیاری از مسلمانان سایر فرقه ها نیز به این ولا اهمیت می دهند و اشعار و سخنانی که از بزرگان آنها و حتی روسای مذاهب چهارگانه آن ها بیان شده معرف این مطلب است. شیعه و سنی در این مسأله اختلاف نظر ندارند؛ مگر ناصبیها که دارای بغض اهل بیت هستند. به هر حال اگر این نوع ولا به اهل بیت نسبت داده شود و آن ها را صاحب ولا، بخوانیم باید بگوییم: ((ولای قرابت)) و اگر به مسلمانان از نظر وظیفه ای که درباره علاقه به اهل بیت دارند - نسبت داده شود باید بگوییم ((ولای محبت)).
بحث دیگری در این جا پیش می آید و آن این که بعضی توهم کرده اند که ((ولی)) در قرآن به معنی دوست به کار رفته است و به خاطر همین، گفته اند: آیه انما ولیکم الله... نیز فقط اثبات دوستی است؛ در حالی که این توهم باطل است، زیرا مثلاً معنای الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور(458) این نیست که خدا دوست اهل ایمان است، بلکه یعنی خدا با عنایت خاص خود متصرف در شؤون اهل ایمان است.
یا الا انّ اولیاء الله لا خوف علیهم و لا هم یحزنون(459) بدین معنی نیست که بر دوستان خدا ترسی نیست، بلکه یعنی کسانی که خدا ولی امر آن ها و متصرف در شوون آن هاست مورد ترس و نگرانی نمی باشند. همچنین معنای المومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض این است که مومنان در شؤون یکدیگر متصرف و در سرنوشت هم مؤثرند، و لذا بعد از آن می فرماید: یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر،(460) بنابراین در آیه انما ولیکم الله... نیز مقصود این است که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام اختیاردار و ذی حق در تصرف در شوون شما هستند.(461)