فهرست کتاب


انسان بر آستان دین «خلاصه آثار استاد شهید مرتضی مطهری ج 8 »

مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

لزوم هماهنگی در رشد ارزش های انسانی

کامل در هر موجودی، با موجود دیگر متفاوت است؛ مثلا ((انسان کامل)) غیر از ((فرشته کامل)) است.
فرشتگان موجوداتی هستند که از عقل و نور محض آفریده شده اند و هیچ جنبه مادی و شهوانی و غضبی ندارند، همانطور که حیوانات موجوداتی هستند که تنها جنبه شهوانی و غضبی و مادی دارند و از آن چه قرآن آن را روح خدایی معرفی می کند، بی بهره اند.
اما انسان موجودی است مرکب از آن چه در فرشتگان و در حیوانات وجود دارد؛ یعنی هم جنبه ملکوتی دارد و هم جنبه مُلکی؛ هم عقل دارد و هم شهوت و غضب. از این رو باید دانست که انسان کامل، همانطور که با حیوان کامل تفاوت دارد، با فرشته کامل هم متفاوت است.
خداوند در قرآن کریم می فرماید:
انا خلقنا الانسان من نطفة امشاج نبتلیه(206) مقصود آیه این است که در انسان استعدادهای زیادی نهاده شده است و لذا انسان به مرحله ای از کمال رسیده که آزاد و مختار می باشد و خداوند هم به همین سبب او را لایق و شایسته تکلیف و آزمایش قرار داده است.
به علت همین گوناگونی استعدادها، کمال انسانی وقتی است که همه استعدادهایش را به طور متعادل و توازن در حد اعلی رشد دهد؛ نه این که فقط به سوی برخی از آن ها گرایش پیدا کند و برخی دیگر را مهمل و معطل بگذارد.
رشد استعدادهای روحی انسان مانند رشد اندام یک کودک است؛ به این معنا که رشد هماهنگ و کامل وقتی است که همه قسمت ها با هم رشد کنند. اگر تنها یکی از اعضای کودک، مثلا تنها دست یا تنها پای او رشد کند، نمی توان او را رشد یافته نامید.
یک انسان رشدیافته و کامل، انسانی است که همه ارزشهای انسانی، به طور هماهنگ، و در حد اعلی در او رشد نماید.
حضرت ابراهیم علیه السلام هم وقتی انسان کامل شد - قرآن تعبیر ((امام)) را برای انسان کامل به کار می برد - که از همه امتحانات گوناگون، موفق بیرون آمد:
و اذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما(207)
توجه به مساله رشد همه جانبه بسیار مهم است، زیرا می بینیم که غالبا افراد و جامعه ها از گرایش صد در صد به باطل، به گمراهی کشیده نمی شوند، بلکه از افراط در یک حق به فساد کشیده می شوند؛ یعنی واقعا گرایش آن ها گرایش انسانی است، اما تنها در یک جهت گرایش پیدا می کنند و همه ارزشهای دیگر را به فراموشی می سپارند و همانند کودکی هستند که تنها یکی از اعضایش رشد کرده است.(208)

نمونه هایی از رشدهای یک بعدی

همانطور که ذکر شد، بسیاری از انحراف ها، ناشی از افراط در رشد یک ارزش خاص می باشد. در این جا به ذکر مواردی از این گونه رشدهای یک بعدی در میان برخی از افراد و جوامع می پردازیم:

1 - عبادت و زهد:

عبادت(209) و زهد، ارزش ها و حقایقی هستند غیر قابل انکار و نمی توان جامعه ای را که در آن، این ارزش ها وجود نداشته باشد جامعه ای اسلامی به شمار آورد، اما اگر همین ارزش ها در حد افراط، جامعه را به سوی خود بکشد و اسلام و مسلمانی فقط منحصر شود به مسجد رفتن و دعا خواندن و... همه ارزش های دیگر آن جامعه محو خواهد شد و افراد بی غرض هم وقتی در این راه بیفتند، دیگر نمی توانند تعادل روحی و روانی خود را حفظ کنند.
چنین افرادی دیگر نمی توانند بفهمند که خدا آن ها را انسان آفریده، نه فرشته؛ و گفتیم که کمال انسان لزوما همان کمال فرشته نیست؛ لذا وقتی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خبر دادند که عده ای از اصحاب، غرق در عبادت شده اند و زن و فرزند را رها کرده و به هیچ کار دیگری هم نمی پردازند، آن حضرت ناراحت و عصبانی شدند و به مسجد تشریف آوردند و به شدت با آن افراد مخالفت کردند و فرمودند: کسانی که این کارها را پیش گرفته اند، از سنت من خارجند.(210)