انسان بر آستان دین «خلاصه آثار استاد شهید مرتضی مطهری ج 8 »

نویسنده : مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

مقدمه مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا أن هدانا الله
دفتر حاضر خلاصه ای است از هفت کتاب تعلیم و تربیت در اسلام، انسان کامل، تکامل اجتماعی انسان، نبرد حق و باطل، امدادهای غیبی در زندگی بشر، ولاها و ولایت ها و عرفان حافظ که عمدتا سخنرانی های استاد مطهری (ره) در رابطه با تعالیم اسلام در باب ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی انسان است و لذا نام انسان بر آستان دین برای این مجموعه انتخاب شده است. در این جا شایسته است مرور کوتاهی داشته باشیم بر پیشینه و کلیات مطالب هر یک از این کتاب ها:
کتاب تعلیم و تربیت در اسلام مشتمل بر دو سلسله از سخنرانی های استاد مطهری است که در سال های 1351 و 1352، بخشی در جمع دبیران تعلیمات دینی و بخش دیگر در انجمن اسلامی پزشکان ایراد شده است.
اصل کتاب که تاکنون 36 بار به چاپ رسیده، تنظیم سلسله وار 19 جلسه سخنرانی است، بدون لحاظ مباحث مشترک و رعایت تقدم و تاخیر منطقی، و به ویژه این که نوار چندین جلسه از سخنرانی های استاد در دست نیست و لذا سیاق مباحث استاد در چند جا قطع شده و افتادگی هایی در مطالب مطرح شده توسط ایشان وجود دارد. از این رو برای درک بهتر دیدگاه های ایشان در رابطه با موضوع ((تعلیم و تربیت در اسلام))، مطالب این کتاب را در قالب سه فصل زیر تنظیم نمودیم:
فصل اول، کلیات، در بیان اهمیت تربیت و رابطه آن با صنعت، عادت و اخلاق؛
فصل دوم، اصول و مبانی تربیت، در بیان موضوعاتی همچون نسبیت اخلاق، معیار فعل اخلاقی، پرورش یا مبارزه با خود، مراحل خروج از خودخواهی، و توجه به همه استعدادهای انسانی در امر تربیت؛
فصل سوم، عوامل تربیت از نظر اسلام، شامل تعلیم و پرورش عقل، تزکیه نفس، عبادت، مراقبه و محاسبه، معاشرت با صالحان، ازدواج، جهاد و کار.
لازم به ذکر است برخی از مباحث این کتاب به ویژه موضوع نسبیت اخلاق و معیار فعل اخلاقی به خاطر ابعاد فلسفی بحث، در این دفتر به صورت بسیار مختصر مورد اشاره قرار گرفته و تفصیل آن را انشاءالله در دفتر هفتم، در خلاصه کتاب فلسفه اخلاق ملاحظه خواهید کرد.
کتاب انسان کامل متن مکتوب سیزده سخنرانی استاد مطهری است که در سال 1353 ایراد شده و تاکنون 25 بار تجدید چاپ شده است. استاد پس از بیان این که شناخت انسان کامل، هم برای زندگی فردی انسان مسلمان و هم برای ایجاد جامعه اسلامی ضرورت دارد، انسان کامل را از دیدگاه هشت مکتب عقل، عرفان، قدرت، محبت، ضعف، مارکسیسم، اگزیستانسیالیسم، برخورداری و زیبایی معرفی می کند و با نقد نظرات این مکاتب به تبیین دیدگاه اسلام در باب انسان کامل می پردازد و معتقد است که کمال انسان در رشد هماهنگ تمام ارزش های انسانی و در حد اعلای آن است.
لازم به ذکر است که به خاطر اشتراک برخی از مطالب کتاب انسان کامل و کتاب تکامل اجتماعی انسان، این مطالب ادغام و با ذکر ماخذ هر یک، در خلاصه کتاب انسان کامل آمده است.
کتاب تکامل اجتماعی انسان که تاکنون 13 بار تجدید چاپ شده، از چند بخش تشکیل شده است. بخش اول تحت عنوان تکامل اجتماعی انسان، حاصل دو سخنرانی است که در حدود سال 1350 در دانشگاه شیراز ارائه شده است.
در این بحث استاد مطهری با بررسی محورهای مختلف تکامل انسان در طول تاریخ به این جمع بندی می رسد که علی رغم پیشرفت فراوان انسان در ابعاد فنی و تشکیلاتی و در رابطه با طبیعت، در رابطه با دیگر انسان ها و در رابطه با معنویات، انسان پیشرفت نکرده، و یا پیشرفتش بسیار ناچیز بوده است.
موضوع دیگر این بحث، آینده بشر است که استاد با نقد نظرات مأیوسانه غربیان و برخی روشنفکران، نظر اسلام در مورد آینده بشریت را به عنوان آینده روشن و طلایی در سایه حکومت عدل مهدی موعود علیه السلام مطرح می نمایند.
بخش دوم کتاب تکامل اجتماعی انسان که صورت مکتوب صحبت های استاد مطهری در سال 1351 در جمع خصوصی حدود ده تن از شاگردان ایشان است، به موضوع هدف زندگی می پردازد. استاد هدف زندگی را همان هدف از بعثت پیامبران و هدف بعثت را همان هدف خلقت می داند؛ یعنی رسیدن به حقیقت که همان خداست.
بخش سوم و چهارم کتاب، ((الهامی از شیخ الطائفه)) (سخنرانی استاد مطهری در کنگره هزاره شیخ طوسی) و ((مزایا و خدمات مرحوم آیة الله بروجردی)) (مقاله ای از استاد پس از فوت آن مرحوم در سال 1340) است که خلاصه این دو بخش در دفتر حاضر منعکس نشده است.
کتاب بعدی نبرد حق و باطل نام دارد که تاکنون 18 بار تجدید چاپ شده و مشتمل بر ده گفتار از سخنرانی های استاد مطهری در دو بخش است. بخش نخست آن تحت عنوان حق و باطل، که تلفیق شده پنج گفتار استاد می باشد، در سال 1356 ایراد شده که سه گفتار آن در یک مدرسه دینی در دماوند و دو گفتار آن در منزل استاد بوده است. استاد مطهری در این گفتارها با نقد نظر مارکسیسم در باب نبرد حق و باطل، نظر اسلام را چنین بیان می کند که حق، اصیل و مستقل است و باطل، طفیلی و گرچه گاهی شاهد غلبه ظاهری باطل هستیم، اما پیروزی نهایی از آن حق است.
بخش دوم کتاب نبرد حق و باطل، ((احیای تفکر اسلامی)) نام دارد که آن هم حاصل پنج سخنرانی استاد مطهری در حسینیه ارشاد است. گفتار اول این بخش در تاریخ 7 / 2 /1349 به مناسبت یادبود اقبال لاهوری، و چهار گفتار دیگر هر یک به فاصله یک هفته از گفتار قبلی ایراد شده است. استاد در این سخنرانی ها با تجلیل از اقبال لاهوری که کنفرانس هایی تحت عنوان ((احیای تفکر اسلامی)) در پاکستان داشته، دیدگاه او را مورد تایید قرار می دهد که علی رغم وجود ظاهر دین اسلامی، روح اسلامی در میان مسلمین مرده است و به عنوان نمونه به مصادیق زیر اشاره می کند:
عدم همبستگی در جوامع اسلامی، تفکر نادرست در باب تأثیر عمل در سعادت انسان، فهم نادرست در باب توکل، زهد و... .
کتاب امدادهای غیبی در زندگی بشر که مجموع پنج گفتار از استاد مطهری در زمان ها و مکان های متفاوت است با نظارت و نگارش مقدمه ای از سوی خود ایشان ابتدا در سال 1354 منتشر شد و تاکنون 12 بار تجدید چاپ شده است.
گفتار اول این کتاب ((خورشید دین هرگز غروب نمی کند))، متن یک سخنرانی است که در سال 1345 مقارن با مبعث رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در دانشکده نفت آبادان ایراد شده است و استاد مطهری در این سخنرانی با بیان شرایط جاودانه شدن یک پدیده اجتماعی و با نقد نظرات مختلف در باب علل پیدایش دین، به این نتیجه می رسد که چون دین تامین کننده منحصر به فرد برخی از نیازهای دائمی و فطری بشر است، لذا خورشید دین هرگز غروب نمی کند.
گفتار دوم کتاب، متن سخنرانی استاد تحت عنوان ((امدادهای غیبی در زندگی بشر)) است که در سال 1346 مقارن با نیمه شعبان در دانشگاه شیراز ایراد شده است.
به مناسبت آن ایام، استاد پس از توضیح در باب معنای غیبت و امدادهای غیبی و استدلال بر ضرورت وجود آن در زندگی بشر، مساله مهدویت و ظهور حضرت مهدی علیه السلام را به عنوان یک امداد غیبی که متعلق به تمام بشر است مطرح می کند.
گفتار سوم ((رهبری و مدیریت در اسلام)) نام دارد که آن هم متن سخنرانی استاد در حدود سال 1350 مقارن با ایام عید مبعث در مدرسه عالی مدیریت کرمان می باشد. در این سخنرانی استاد مطهری از مدیریت و رهبری به عنوان نمونه ای از رشد انسان در رابطه با دیگران یاد می کند و پس از برشمردن اصول و ارکان مدیریت و رهبری برای درک اهمیت آن در اسلام، دو روش بررسی سیره معصومین علیهم السلام و رجوع به متون اسلامی را معرفی می کند.
گفتار چهارم در باب ((رشد اسلامی)) صورت اصلاح شده و تفکیک شده یک سخنرانی در حسینیه اصفهانی ها در آبادان است که حدود سال 1350 ایراد شده است. استاد مطهری با تفصیل مفهوم رشد که در گفتار قبل اشاره شد، به مسوولیت ما در برابر خود اسلام اشاره می کند و رشد اسلامی را به عنوان شناخت، حفظ و بهره برداری صحیح و کامل از تعالیم اسلام معرفی می کند و شرط رشد را شناخت مقتضیات زمان و مکان می داند و در نهایت به بیان علایم و رشدنیافتگی می پردازد.
گفتار پنجم، نقد استاد مطهری بر فیلم مغرضانه ((محلل)) است که به صورت مقاله ای در بهمن ماه 1350 در روزنامه کیهان چاپ شده است. خلاصه این گفتار در دفتر حاضر نیامده است.
کتاب ولاها و ولایت ها در اصل مقاله ای بوده به قلم استاد مطهری، که در کتاب خلافت و ولایت به چاپ رسید(1) و بعدها به صورت کتاب مستقلی منتشر شد و تا کنون 14 بار تجدید چاپ شده است. استاد مطهری در این کتاب ابتدا مفهوم ولاء را به دو نوع منفی و مثبت تقسیم می کند. مراد از ولاء منفی، بر حذر داشتن مسلمانان از دوستی و سرپرستی غیر مسلمانان است و اما خود ولاء مثبت، بر دو قسم است: ولاء اثباتی عام که مربوط به دوستی مسلمانان نسبت به یکدیگر و علاقه آن ها به سرنوشت مشترک خود است، و ولاء اثباتی خاص که مربوط به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می باشد و در چهار بعد محبت، امامت (پیشوایی روحانی و دینی)، زعامت (رهبری اجتماعی) و تصرف یا ولایت غیبی و ملکوتی قابل ملاحظه است.
کتاب عرفان حافظ که پیشتر با نام ((تماشاگه راز)) چاپ می شد، صورت مکتوب و تلفیق شده پنج جلسه کنفرانس استاد مطهری است و تا کنون 17 بار به چاپ رسیده است.
استاد مطهری با بیان این که برای شناخت شخصیت حافظ دو راه تاریخ و مراجعه به دیوان او پیش روی ماست به نقد چهار فرضیه در باب شخصیت فکری و اشعار حافظ می پردازد و در نهایت از فرضیه پنجم دفاع می کند که اشعار حافظ یک دست و همه عارفانه است. استاد مطهری در ذیل این بحث به بیان اصول جهان بینی عرفانی پرداخته است.
در پایان تذکر این نکته لازم است که در تنظیم هر یک از دفاتر خلاصه آثار، تلاش ما بر این بوده که از یک سو حتی المقدور وحدت موضوعی کتاب های خلاصه شده حفظ شود و از سوی دیگر، از نظر سهولت و دشواری مطالب - متناسب با سیر مطالعاتی آسان به مشکل که در پایان دفتر اول ارایه نمودیم - رابطه ای میان کتاب های خلاصه شده برقرار باشد.
استاد مطهری علاوه بر کتاب هایی که خلاصه آن ها در این دفتر آمده و نام انسان بر آستان دین به خود گرفته، در برخی از آثار دیگر خود نیز به موضوعات مرتبط با ابعاد مختلف انسان شناسی پرداخته است؛ از جمله در کتاب های مساله شناخت، فطرت، فلسفه اخلاق، انسان و سرنوشت، انسان و ایمان، انسان در قرآن و... از آن جا که مطالب این کتاب ها عمدتا منعکس کننده دیدگاه های فلسفی و کلامی استاد مطهری در موضوع انسان شناسی می باشد و سطح کتاب ها نیز نسبت به کتاب های خلاصه شده در دفتر حاضر بالاتر است، خلاصه آن ها در دفتر هفتم این مجموعه ارایه خواهد شد. انشاءالله.
مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق علیه السلام
27 رجب 1422
23 مهر 1380

خلاصه کتاب « تعلیم و تربیت در اسلام»

فصل اول: کلیات