فهرست کتاب


جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه جلد 4

ابن ابی الحدید دکتر محمود مهدوی دامغانی‏

خطبه (149)

از سخنان آن حضرت (ع) پیش از مرگش [در این خطبه که با عبارت «ایها الناس کل امری ء لاق ما یفرمنه فراره» (ای مردم، هر کس از چیزی بگریزد در گریز خود همان را خواهد دید) شروع می شود.
ابن ابی الحدید ضمن شرح مطالب، موضوعی مختصر در مورد تاریخ مطرح کرده است. ]این سخن دلالت بر آن دارد که علی علیه السلام چگونگی کشته شدن خود را از جمیع جهات و به تفصیل نمی دانسته و پیامبر (ص) در این مورد علم مجمل و مختصری به او ارزانی فرموده است. این موضوع ثابت است که پیامبر (ص) به او فرموده است «بزودی بر این ضربه می خوری، و اشاره به فرق سرش فرموده است و این از آن خضاب می شود و اشاره به ریش علی فرمود» این هم ثابت شده است که پیامبر (ص) به علی فرموده است «آیا می دانی بدبخت ترین پیشینیان کیست» عرضه داشت: آری آنکه ناقه را پی کرد. فرمود «آیا می دانی بدبخت ترین پسینیان کیست» عرضه داشت نه. فرمود «آن کس که بر سرت ضربه می زند و ریش تو را خضاب می کند».
سخن امیر المومنین علی علیه السلام همچنین دلالت می کند بر اینکه پس از ضربه زدن ابن ملجم به طور قطع نمی دانسته است که از ضربت او خواهد مرد مگر نمی بینی که می گوید «اگر سلامت ماندم همان چیزی است که شما آن را خواهانید» و اهل و فرزندان خود را مخاطب قرار داده است و شایسته نبوده است که بگوید این همان چیزی است که من خواهان آنم، زیرا علی علیه السلام آخرت را بیش از دنیا می خواسته است. در کلام دیگری هم که از او نقل شده است تأکید موضوعی که گفتیم دیده می شود و آن این سخن اوست که می گوید: «اگر زنده ماندم من خود صاحب خون خویشتنم و اگر مردم یک ضربه در مقابل ضربه».
همچنین این گفتار علی علیه السلام که فرموده است «من امروز مایه عبرت شمایم و فردا از شما جدا می شوم» و سخنان دیگری که نظیر این سخن باشد با سخن ما تناقضی ندارد و این بدان جهت است که منظور او از کلمه فردا همان فردای واقعی نیست بلکه مقصود زمان آینده است همان گونه که انسان سالم هم گاهی می گوید: فردا من می میرم چرا باید برای این جهان آزمندی کنم. گاهی انسان در بیماری سخت خود به زن و فرزندان خویش می گوید: با شما بدرود می کنم و از شما جدا می شوم و بزودی خانه از من خالی می ماند و شما بر دوری و جدایی من اندوهگین می شوید و پس از من جایگاه مرا خواهید شناخت. همه این سخنان با گمان قوی است و صالحان و نکوکاران با این سخنان می خواهند دیگران را پند و اندرز دهند و شنوندگان را به جانب پرهیزگاری بکشند و آنان را از دوستی نسبت به دنیا و هوای نفس بازدارند. و اگر بگویی در مورد این سخن علی علیه السلام به ابن ملجم چه می گویی که به او فرمود: «من پاداش دادن به او را می خواهم و او کشتن مرا می خواهد چه کسی پوزشخواه این دوست مرادی توست» و در مورد این گفتار شیعیان خالص که «ای کاش او را بکشی» و پاسخ او که فرمود «قاتل خود را چگونه بکشم» یا این پاسخ دیگرش که فرمود «او که هنوز مرا نکشته است چگونه کسی را که قاتل نیست بکشم» و اینکه علی (ع) در آن شب که ابن ملجم او را ضربت زد در مورد مرغابیهایی که پشت سرش بانگ می زدند فرمود: آنها را به حال خود بگذارید که نوحه گرانند و اینکه در همان شب فرمود: امشب رسول خدا را در خواب دیدم و پیش آن حضرت شکایت بردم و گفتم: ای رسول خدا، از امت تو چه سختیها و چه ناملایمتها که نکشیدم.
فرمود: بر ایشان نفرین کن. گفتم: بار خدایا، عوض آنان بهتر از ایشان را به من ارزانی فرمای و عوض من بدتر از من به آنان بده. و این گفتار امیر المومنین علی که «من در حال جنگ کشته نمی شوم و همانا به صورت غافلگیر کردن و ناگهانی کشته می شوم، مردی گمنام مرا خواهد کشت» و در این باره اخبار فراوانی از علی علیه السلام رسیده است.
می گویم: تمام این اخبار دلالت بر آن نمی کند که علی (ع) موضوع را به صورت مفصل و از همه جهات بداند، مگر نمی بینی که در اخبار و آثار چیزی که دلالت کند بر وقت معین کشته شدن وجود ندارد و همچنین از جایگاهی که در آن کشته می شود سخنی نیست. البته در مورد ابن ملجم ممکن است علی (ع) دانسته باشد او همان کسی است که او را خواهد کشت. ولی چنین نبوده است که به صورت محقق دانسته باشد که همین ضربت جان شریفش را خواهد گرفت و همچنین ممکن بوده است که از این ضربه بهبود یابد و برهد و بعدها کشته شدنش به دست ابن ملجم اتفاق بیفتد هر چند در دراز مدت باشد و این کار محال نیست که نظیر آن اتفاق افتاده است: عبد الملک بن مروان به روزگار حکومت معاویه عمر بن سعید اشدق را به سبب کدورتی که میان آن دو بود زخمی کرد، عمرو از او گذشت کرد ولی بعدها قضاء و سرنوشت چنان بود که عبد الملک به دست خود همانگونه که گوسپند را می کشند سر عمرو بن سعید اشدق را برید. اما گفتار علی علیه السلام در مورد مرغابیها که فرموده است «آزادشان بگذارید که نوحه گرانند» شاید می دانسته است در آن شب ضربه می خورد و زخمی می شود هر چند نمی دانسته است که از آن ضربه خواهد مرد، و نوحه گران گاه بر مقتول و گاه بر مجروح نوحه می کنند، و آن خواب دیدن و نفرین کردن دلالت بر این ندارد که کسی علم به وقت معین آن داشته باشد و دلالت بر این موضوع هم ندارد که اجابت دعا و نفرین همان دم صورت بگیرد... آری چنان بود که پس از مرگ علی (ع) و از دست دادن او مقام و منزلت او برای ایشان آشکار شد و پس از اینکه حکومت دیگران را از پی حکومت او دیدند دانستند که علی (ع) با آن جنگهای بزرگ فقط رضای خداوند را می خواسته است و اینکه در زمین کار ناپسند آشکار نگردد، هر چند گروهی به روزگار زندگی او می پنداشتند که او آهنگ پادشاهی و دنیا را دارد.

خطبه (150)

از سخنان علی علیه السلام درباره خونریزی ها و فتنه ها [در این خطبه که با عبارت «و اخذوا یمینا و شمالا ظعنا فی مسالک الغی» (آهنگ چپ و راست کردند و در راههای گمراهی کوچ کردند) شروع می شود ابن ابی الحدید می گوید: ]علی علیه السلام گروهی از فرقه های گمراه را یاد می کند که به چپ و راست متمایل شدند و از راه مستقیم که همان راه کتاب و سنت است گمراه گشتند، سپس درباره برخی از عبارات که اشاره به وجود مهدی موعود صلوات الله علیه است توضیح می دهد و همان عقیده معتزله را بیان می کند که خداوند این امام را در آخر- الزمان خواهد آفرید و مدتی پوشیده خواهد ماند و دعوت کنندگانی خواهد داشت که مردم را به سوی او فرا خواهند خواند و فرمان او را تقریر می کنند و آن امام پس از پوشیدگی و غیبت آشکار می شود و کشورها را به تصرف می آورد و دولتها را سرکوب می سازد و زمین را آماده و مهیا می سازد و سپس درباره یاران امام زمان توضیح می دهد و جملات و عبارات خطبه را شرح می دهد که آنان بر امور پیچیده و رازهای نهانی آگاه می شوند و هر بام و شام ساغر حکمت می آشامند و معارف ربانی و اسرار خداوندی صبح و شب ایشان را سیراب می کند و ایشان عارفانی هستند که میان زهد و حکمت و شجاعت را جمع کرده اند و به راستی شایسته اند که انصار امامی باشند که خدایش برگزیده است و او را در آخرین وقت جهان می آفریند و خاتم اولیاست و عصای تکلیف پیش او افکنده خواهد شد... مقصود و منظور امیر المومنین علیه السلام از این گروه گمراه دشمنان قریشی و غیر قریشی آن حضرت اند که در جنگ صفین مقابل او ایستاده و جنگ کرده اند و همانها هستند که رحم و پیوند خویشاوندی رسول خدا را بریده اند و ریسمان خدایی را گسسته اند و پایه های حکومت را به دیگران منتقل کرده اند، نظیر: عمرو عاص، مغیرة بن شعبه، مروان بن حکم، ولید بن عقبه، حبیب بن مسلمه، بسر بن ارطاة، عبد الله بن زبیر، سعید بن عاص، حوشب ذی الکلاع، شرحبیل بن سمط، ابو الاعور سلمی و کسان دیگری که در بخشهای گذشته و آنچه مربوط به صفین بوده است نامهای ایشان را آورده و گفته ایم و همین گروه بودند که امامت را از علی علیه السلام به معاویه منتقل کردند و پایه حکومت را از جای خود درآوردند و در جایی که سزاوار نبود نهادند.

خطبه (154)

از سخنان آن حضرت (ع) این خطبه با عبارت «و ناظر قلب اللبیب به یبصر امده» (چشم دل خردمند چنان است که با آن تا پایان کار را می بیند) شروع می شود.
ابن ابی الحدید می گوید: این گفتار امیر المومنین دنباله گفتاری است که سید رضی که خدایش رحمت کناد آن را نیاورده است و پیش از این سخنانی درباره قومی از گمراهان بوده است که علی علیه السلام شروع به نکوهش آنان و بیان صفات نکوهیده ایشان برای آنان کرده است.
گوید: علی (ع) با عبارت «نحن الشعار و الاصحاب» (ماییم یاران و لباس چسبیده به بدن) به خودش اشاره می کند و معمولا علی (ع) همواره در این گونه موارد لفظ جمع می آورد و مراد او مفرد است. از کلمه «شعار» که به معنی جامه به بدن چسبیده و نزدیکتر از جامه های دیگر به بدن است و مقصود او این است که وی از خواص [یاران ]رسول خدا (ص) بوده است.
کلمات «خزنه» و «ابواب» را ممکن است به معنی گنجوران و دروازه های دانش دانست چرا که رسول خدا (ص) در مورد علی (ع) فرموده است «من شهر دانشم و علی در آن است، هر کس خواهان دانش و حکمت است از در در آید» و پیامبر در مورد علی «گنجور علم من» و گاه «گنجینه علم من» تعبیر فرموده است و نیز ممکن است مراد گنجوران بهشت و درها و دروازه های بهشت باشد، یعنی کسی جز آن کس که به ولایت ما وفادار باشد وارد بهشت نمی شود و در خبری شایع و مستفیض درباره علی علیه السلام آمده است که او تقسیم کننده بهشت و دوزخ است. ابو عبید هروی در کتاب الجمع بین الغریبین می گوید: گروهی از پیشوایان ادب و عربیت آن را تفسیر کرده و گفته اند از این جهت که دوستدار علی از اهل بهشت و دشمن او از اهل دوزخ است به این اعتبار علی (ع) تقسیم کننده بهشت و دوزخ است. ابو عبید می گوید: گروهی دیگر گفته اند: علی شخصا تقسیم کننده آتش و بهشت است، قومی را به بهشت درمی آورد و قومی را به دوزخ می افکند. این موضوع دوم که ابو عبید گفته است چیزی است که با اخبار وارده در این مورد مطابق است و علی علیه السلام خطاب به آتش می گوید: این شخص از من است آزادش بگذار این از توست، او را فرو گیر.
سپس علی (ع) می گوید: در خانه ها جز از درش وارد نباید شد و خداوند متعال هم فرموده است «نیکی آن نیست که به خانه ها از پشت آن درآیید، نیکی آن است که پرهیزگاری پیشه سازید و به خانه ها از درهای آن درآیید»«».