درسنامه عقاید

نویسنده : علی شیروانی مترجم : ناشر:مرکز جهانی علوم اسلامی‏

پیشگفتار

عقاید یک دین پایه و اساس آن دین را تشکیل می دهد و همه دستورها، توصیه ها، امرها و نهی های دین، بر پایه آن استوار می گردد. هر چه این پایه قویم تر، استوارتر و متقن تر باشد، انسان مؤمن را برای حرکت به سوی کمال آماده تر می سازد.
فساد در عقیده زمینه هر گونه فساد اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را فراهم می سازد و برای دفع و رفع این مفاسد، باید از بازسازی عقاید آغاز کرد. شناخت صحیح از انسان، آغاز و انجام هستی، رهبران و راهنمایان الاهی، صفات و اسماء خدا، منزل نهایی انسان و مانند آن اگر با ایمان راسخ همراه گردد، نتیجه اش تسلیم محض بودن در برابر فرمان های الاهی است که توسط سفیران معصوم به دست انسان رسیده است. از اینجا اهمیت و ضرورت درس های عقاید برای جوانان فرهیخته جامعه و در کنار آن، لزوم تدوین کتاب های متقن، استوار، روان و به روز در موضوع عقاید وضوح می یابد.
این نوشتار، تلاشی در همین راستاست که به سفارش مرکز جهانی علوم اسلامی، برای چهار واحد درسی عقاید، دوره کارشناسی معارف اسلامی، تدوین شده است، و از آنجا که به منظور استفاده در کلاس های درس، تدوین یافته، درسنامه عقاید، نام یافت. درباره مکتوب حاضر نکاتی است که توجه به آن، به ویژه برای اساتید گران مایه، مفید است:
1 - درسنامه عقاید برای تدریس عقاید در دوره مقدماتی در نظر گرفته شده است و مخاطبان آن جوانانی هستند که علوم عقلی را، از جمله منطق و فلسفه هنوز نیاموخته اند و از این رو، آمادگی فهم استدلال های پیچیده ای را که در کتاب های کلامی آمده، ندارند. به همین سبب، سعی شده از ذکر ادله دشوار و نیز به کار بردن اصطلاحات مربوط به آن علوم، پرهیز شود و متن کتاب حتی الامکان ساده و روان باشد.
2 - در آموزش عقاید، گام نخست، تبیین و توصیف و گزارش، گام دوم استدلال و برهان و اقامه دلیل و گام سوم پاسخ دادن به شبه ها و اعتراض هاست. در این نوشتار، بیشتر در مقام توصیف و تنسیق عقاید دین بوده ایم، گرچه در بسیاری موارد دلیل های روشن و گویایی نیز آورده ایم.
3 - از ویژگی های مهم این نوشتار آن است که در گزارش عقاید شیعه، تلاش شده است هر چه بیشتر به آیات قرآن کریم استناد شود، تا از آغاز، عقاید با توجه به متقن ترین منبع شناخت دین آموخته شود. اساتید گرامی توجه داشته باشند که هدف ما آشنا ساختن مخاطبان با مضمون و محتوای آیات مورد استشهاد بر صفحه تابلو نگاشته و مضمون و معانی واژه های آن توضیح داده شود و احیاناً برخی نکته های مهم تفسیری یاد شود تا مضامین آیات قرآن در جان دانشجویان نقش ببندد و انس با قرآن حاصل شود. برای جلب توجه بیشتر دانشجویان، لازم است در آزمون درس، برخی از آیات قرآن مطرح و معنا، مضمون و استفاده مورد نظر از آیه خواسته شود.
4 - در بخش درآمد مباحثی آمده که - گرچه در کتاب های متعارف عقاید و کلام یافت نمی شود - در فضای فرهنگی امروز دانستن آنها لازم و مفید دانسته شد. البته این بخش، از بخش های بعدی درسنامه مستقل است و اگر حجم کتاب فراتر از زمان در نظر گرفته شده برای تدریس تشخیص داده شد، استاد می تواند تمام و یا قسمت هایی از درآمد را حذف نماید.
5 - تلاش شد نگارش و ویرایش کتاب به صورت صحیح و مطابق با آخرین استانداردها صورت پذیرد.
6 - در ترجمه آیات قرآن به ترجمه های دانشوران ارجمند ناصر مکارم شیرازی، مهدی فولادوند، جلال الدین، مجتبوی و بهاءالدین خرمشاهی مراجعه کرده، بهترین را برمی گزیدم و گاه که در همه نقصانی می یافتم، تصرف مقتضی اعمال می شد.
7 - پاورقی ها برای استفاده اساتید گرامی است و طرح آن در کلاس درس، منوط به تشخیص ایشان است.
8 - در پایان هر فصل برای مرور مطالب و سهولت به خاطر سپردن آن، چکیده مطالب آن فصل آمده است، اما مطالعه آن نباید مانع از خواندن متن درس شود.
در سامان بخشیدن این اثر عزیزان زیادی نگارنده را رهین منت خویش ساختند: جناب حجةالاسلام و المسلمین رحیمیان که در سال 1376 مسئول دفتر برنامه ریزی و تدوین متون درسی مرکز جهانی بودند و نگارنده را برای انجام این مهم صالح دانسته از هیچ کمکی در این راه کوتاهی نکردند؛ جناب حجةالاسلام و المسلمین مستوفی که سراسر این نوشتار را به دقت مطالعه کرده، نکات مهمی را برای بهبود آن یادآور شدند؛ فاضل گران مایه جناب آقای بابایی که با تواضع ویراستاری آن را عهده دار شدند و دست اندر کاران انتشارات مرکز جهانی که با حسن سلیقه در ارائه هر چه زیباتر این اثر کوشیدند. از همه این عزیزان و نیز از هیئت علمی مرکز جهانی، حضرات آیات معرفت، تسخیری، آصفی و حجج الاسلام حسینی بوشهری، هادوی و ربانی که در بررسی نهایی، صلاحیت این نوشتار را به عنوان متن درس عقاید تصویب کردند سپاس گزارم.
اینک، پس از استقبال خوانندگان و دانش پژوهان ارجمند، توفیق یافتیم که این اثر را به چاپ جدید آراسته کنیم.
از خوانندگان گرامی، عفو از کاستی ها، یاری در رفع آن ها و دعای خیر باری توفیق خدمت به فرهنگ اسلامی را امید دارم.
از خدای بزرگ می خواهم به حرمت اولیاء برگزیده اش، اخلاص در عمل عنایت کند؛ گفتار و کردارمان را از هر کژی نگاه دارد؛ توفیق خدمت به علم و دین کرامت فرماید و این اندک را به فضل و کرمش پذیرفته، توشه ای برای روز جزا سازد.

بخش اول : علم کلام

علم کلام اختصاصی به دین اسلام ندارد و دیگر ادیان الهی نیز، می توانند مباحث کلامی ویژه خود داشته باشد. اما این نوشتار ناظر به کلام اسلامی است و هر جا نامی از این علم به طور مطلق می آید، مقصود کلام اسلامی است.

وظایف علم کلام

علم کلام سه وظیفه مهم بر عهده دارد:
الف) بیان عقاید دین: دلیل نیازمندی به بیان عقاید دینی و ارائه منظم و طبقه بندی شده آن ها، آن است که در قرآن گفته های معصومان (علیهم السلام) اصول عقاید (به دلیل طبیعت متون مقدس) به صورت منظم و کلاسیک عرضه نشده است.
قرآن کریم، مطالب مختلف و متنوع سیاسی، تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، فردی، حقوقی فقهی و غیر آن را در کنار مسائل عقیدتی مطرح کرده است؛ از این رو، استخراج و تنظیم هر یک از این مباحث، از جمله مباحث عقیدتی، نیازمند تلاش علمی دانشمندان دین است. در بخش عقاید، این وظیفه بر عهده متکلم، یعنی دانشمند علم کلام است.
ب) تبیین عقاید دین: متکلم پس از استخراج اعتقادات دینی به تبیین، تفسیر، تحلیل و اثبات آن ها می پردازد. مثلاً پس از آنکه از نصوص دینی دریافت که خدا یکی است می کوشد با برهان عقلی این باور را اثبات کند. هم چنین بر متکلم است که هماهنگی عقاید دینی با یکدیگر و عدم تعارض میان آنها را روشن سازد.
پ) دفاع از عقاید دینی و پاسخ به شبهه ها: وظیفه دیگر متکلم آن است که از حریم عقاید دینی در برابر اشکال های و اعتراض های مخالفان دین دفاع کند.