اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه

نویسنده : دکتر سید محسن حائری مترجم : عبدالعلی آل بویه لنگرودی‏

مقدمه

جمعت فی صفاتک الاضداد
یکی از خصایص و ویژگی های امام امیرالمومنین علی علیه السلام ((جامعیت)) و حتی بالاتر از آن: ((جمع اضداد)) است.
معمولاً انسان های عالم و زاهد، در امور مالی و اقتصادی، تفکر و تبحری ندارند، و آنها که در جنبه های اقتصادی و مالی تخصص دارند از نظر معنوی و اخلاقی رشد و شکوفایی ندارند، اما انسانی که در اوج معنویت و تقوی باشد و نیز از نظر تفکر و برنامه ریزی اقتصادی و پیاده کردن آن اصول موفق و قوی باشد، از نوادر روزگار است.
اندکی مطالعه و دقت در متن نهج البلاغه انسان را با این اصول و برنامه ها آشنا می سازد و به شگفت می آورد.
بنیاد نهج البلاغه در این راستا با همفکری و همکاری اساتید حوزه و دانشگاه در صدد کشف و تبیین این نکات و اصول برجسته بوده است و به حمدالله در آغاز راه موفق گردید اثری جالب عرضه کند.
از عموم محققان و صاحب نظران در خواست می شود این کتاب را که حاوی نظرات و برداشت های جدید و احیانا مقایسه ای است به دید نقد و بررسی مطالعه کرده و آراء و نظرات ارزشمند خود را ارسال دارند تا مورد استفاده و تجدید نظر قرار گیرد.
بنیاد نهج البلاغه

مقدمه مؤلف

با نگاهی همه جانبه به نهج البلاغه و دیدگاه ها و اندیشه های این کتاب جاوید می توانیم اولین گام را در بهره برداری از اندیشه های اقتصادی آن برداریم که در بخش زیادی از خطبه ها، نامه ها و حکمت های امیرالمؤمنین وجود دارد.
با هدفی که ما در این کتاب دنبال می کنیم، منطقی است اگر از خود بپرسیم: آیا در نهج البلاغه سخنی از مسائل اقتصادی به میان آمده است؟ و آیا در آن اندیشه اقتصادی نیز وجود دارد؟
پاسخ به این سؤال زمانی میسر خواهد بود که با سخن ها و گفتارهای متنوع این کتاب شریف، آشنایی پیدا کنیم تا ما را در پیمودن نیمی از راهی که در پیش گرفته ایم یاری کند.
بر ماست که نیمی دیگر را با کنکاش در محتوی آن بپیماییم تا بتوانیم به تماشای آخرین گلهای بوستان نهج البلاغه بنشینیم.
نهج البلاغه در حقیقت مجموعه ای برگزیده از سخنان امام علیه السلام است و شامل خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار حضرت است که در مناسبت های مختلف و زمان های متفاوت بر زبان و قلم مبارکشان جاری شده است.
از آن جا که خطبه ها و نامه ها و سخنان حضرت از سیره ایشان در دگرگونی اوضاع امت اسلامی و تحقق سعادت مطلوب برای آنان، جدا نیست، لذا گفتارهای نهج البلاغه شکل اسناد سیاسی به خود گرفته که جهت گیری های حکومت اسلامی، روش های اداره کشور و نحوه برخورد با دشواری ها را تبیین می کند و در بر گیرنده خطمش های سیاسی است که باید در حکومت اسلامی از آنها پیروی کرد.
امیرالمؤمنین علیه السلام با تلاش فکری و عملی به بررسی مشکلات و مسائل حکومت می پرداخت. از یک سو توجه کارگزاران و همه مسوولین را به اصل مشکل جلب می کرد و از سوی دیگر با تبیین روش ها، راه حل های مناسب را ارایه می نمود.
وقتیکه اقتصاد از زندگی مردم جدا نیست، طبیعی است که نهج البلاغه نیز از موضوعات اقتصادی که به نحوی با حکومت و زندگی در ارتباط است، خالی نباشد.
بنابراین با نگاه به خطبه ها، نامه ها و سخنان امام، گفتارهای بی شماری را در برابر دیدگان خود خواهیم دید که متضمن اندیشه های اقتصادی است و لازم است که در یک محل گردآوری، منظم و سازماندهی شود، آن گاه به صورت یک دیدگاه و نظریه جامع، ارایه گردد.
این ساماندهی در دو مرحله صورت می گیرد:
1 - استخراج گفتارهای اقتصادی و گفتارهایی که در زمینه های مختلف اقتصادی می توان از آن استفاده کرد.
2 - دسته بندی این گفتارها در چهار محور:
الف - نگاهی کلی به اقتصاد اسلامی
ب - سیاست های اقتصادی
ج - علل پیدایش فقر و راه های فقرزدایی
د- توسعه همه جانبه
این موضوعات عناوین اصلی است که در درون خود موضوع های فرعی را در بر دارد که در فصل های مربوط به آن ها، بدان اشاره خواهیم کرد.
پس از جمع آوری نظریه های گوناگون اقتصادی از گفتارهای پراکنده، به بررسی اصلاحات اقتصادی که در نهج البلاغه به کار رفته می پردازیم که در واقع گامی است در جهت تکمیل کار علمی که برای استخراج اندیشه های اقتصادی نهج البلاغه در پیش گرفته ایم، زیرا اصطلاحات نقش مؤثری را در هماهنگی مفاهیم و دستیابی به اندیشه ها، در هر دانشی، ایفا می کند.
در این جا باید نکته مهمی را درباره منابع اصلی که گفتارهای کتاب از آن گرفته شده است، بیان کنیم: پیداست که نهج البلاغه تنها شامل بخشی از خطبه ها و سخنان امیرالمؤمنین است که در نظر شریف رضی که به جنبه بلاغی و ادبی اهتمام می ورزیده، مقبول افتاده است و گروهی از متأخرین و متقدمین گفتارهای دیگر حضرت را از کتاب های مستقل گرد آورده و به نهج البلاغه افزوده اند و قسمتی از این گفتارها همچنان در کتاب ها دست نخورده مانده است، که نیاز به کاوشگری دارد تا آنگونه که شایسته است، مورد استفاده قرار گیرد.
در این جا باید درباره عبارت (( نهج البلاغه)) توضیحی بدهم. این عبارت گاهی به آن چه که شریف رضی در کتاب خود گرد آورده اطلاق می شود و گاهی نیز به همه گفتارهای حضرت خواه در کتاب رضی آمده باشد یا نه و آن نیز شامل نامه ها و سخنان و گفتگوهای امام علیه السلام است که در آفرینش بلاغی با برگزیده های شریف رضی تفاوتی ندارد.
ما نهج البلاغه را به معنی اخیر به کار می بریم. لذا گفتارهای این کتاب منحصر به آن چه که شریف رضی گرد آورده نیست، بلکه شامل همه گفتارهای امام است که در کتاب های حدیث، تاریخ و فقه آمده است.
شیوه بحث
در پژوهش های تطبیقی از دو روش استفاده می شود:
روش اول: تنظیم و فصل بندی متون اسلامی با استفاده از پژوهش های جدید، یعنی پژوهشگر با کمک و یاری موضوعات و دستاوردهایی است که دانش جدید به آن رسیده، وارد بحث می شود.
تنها فایده این روش آن است که می توان با استدلال به این متون، دستاوردها و پیشرفت های جدید را توجیه کرد. لذا این روش به معرفت و شناختی که هدف دین اسلام است، منتهی نمی شود و نمیتواند مسلمانان را از منابع اسلامی تغذیه فکری کند.
روش دوم: ورود به زندگی از چشم انداز متون اسلامی است و تنظیم و تبویب آن بر اساس حیات و پویایی آن و نه بر اساس دستاوردهای دانش روز؛ این روش میتواند دانش های اسلامی را پایه گذاری کند که از تفسیرهای نو و بدعت آمیز به دور باشد و هیچ عاملی نتواند پایه های مستحکم آن را متزلزل سازد.
اما نقش دانش های جدید عبارت است از: گشودن افقهای باز در برابر منابع اسلامی، تا این منابع بتواند کامل و بدون نقص به متن زندگی مردم راه یابد، و این شیوه ای است که ما در این پژوهش مختصر، فرا راه خود قرار داده ایم.
دکتر سید محسن حائری

مقدمه ترجمه

بدون تردید نهج البلاغه کتابی حیاتبخش و ارمغانی الهی برای جامعه بشری است.
این کتاب جاوید در عین آن که بخشی از سخنان و گفتارهای امام علی علیه السلام را در بر می گیرد، به حق حاوی معارفی است که آن را در جایگاه والا پس از قرآن کریم قرار می دهد؛ معارفی که از روح بلند و ملکوتی آن حضرت نشأت می گیرد و راهنما و هدایتگر انسان ها در زندگی است.
با این که در خصوص این کتاب انسان ساز پژوهشهای زیادی صورت گرفته، باید اعتراف کرد که هنوز بسیاری از زوایای این گفتارهای معنوی ناشناخته مانده است و جا دارد تحقیقات گسترده تری در جهت شناسایی هر چه بیشتر آن انجام گیرد.
کتاب حاضر را که ترجمه کتاب ((الفکرالاقتصادی فی نهج البلاغه)) تألیف استاد ارجمند جناب آقای دکتر حائری موسوی است؛ باید پژوهشی در همین راه دانست که سعی دارد مبانی اقتصاد اسلامی را از دیدگاه آن حضرت تبیین کند و راه هایی را برای حل مشکلات اقتصادی امروز ارائه دهد.
در ترجمه عبارات نهج البلاغه - به پیشنهاد بنیاد - به خصوص از فصل دوم به بعد از ترجمه استاد آیتی - که توسط بنیاد به چاپ رسیده است - استفاده کردم و دیگر گفتارهای حضرت را - که از منابع دیگر بود - خود ترجمه نمودم.
شماره خطبه ها، نامه ها و سخنان کوتاه را بر اساس ترجمه استاد آیتی ذکر کردم. و دریغم آمد که ترجمه آیات قرآن را از ترجمه فصیح و زیبای استاد نقل نکنم.
قابل ذکر است ((الادارة و النظام الاداری عند امیرالمؤمنین علیه السلام)) از دیگر تالیفات مؤلف محترم این کتاب است که به بررسی مبانی مدیریت اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام می پردازد و ترجمه آن نیز از سوی بنیاد محترم نهج البلاغه به اینجانب واگذار گردیده است. اءن شاء الله در آینده نزدیک تقدیم شیفتگان معارف اهل بیت خواهد شد.
در خاتمه جا دارد که از جناب آقای روح الله بیات، مدرس دروس اقتصاد دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) که بخشهایی از ترجمه را از نظر محتوا، مورد بررسی قرار دادند، تشکر و قدردانی کنم.
از همه خوانندگان محترم تقاضا دارم که با پیشنهادها و نظرات سازنده خود یاری گر این جانب باشند.
والله ولی التوفیق
عبدالعلی آل بویه لنگرودی