پرسمان قرآنی امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : علی خراسانی

پیش گفتار

قرآن، تنها کتاب آسمانی است که از تحریف مصون مانده و یگانه کلامی است که بر بلندای قله فصاحت و بلاغت، هدایت و رستگاری را نوید می دهد(1) و رمز و راز مکتوم عالم را باز می گوید(2). قرآن، عالی ترین معارف گنجینه غیب را با آهنگی روح نواز به جهانیان هدیه می کند(3). قرآن، سرشار از حقایقی است که انسان جز در پرتو وحی، از آن نصیبی نخواهد داشت؛ نعمت بزرگی که پروردگار هستی، عطای آن را بر زمینیان منتی بزرگ می داند(4). قرآن، چشمه سار بی پایان آب حیات است(5). اکسیر سعادت و شراب جاودانگی است. شعاع پرفروغش، روشنی بخش ظلمت کده عالم ملک است(6).
قرآن، شورانگیزترین نغمه ای است که جان های مشتاق را به خویش می خواند. آوای آسمانی اش در اعماق وجود حق پویان طنین انداز است و راهی به سوی نور و آگاهی می گشاید. مروارید اشک، این مستوره مقدس دل های پاک را همچون لطافت شبنمی با طراوت، بر گونه ها جاری می سازد(7) و سرود وجد و سرور را در دل ها می سراید(8). انذارهایش تن و جان خاشعان را به لرزش و اضطراب می آورد و بشارت هایش، امید و شوق به رحمت و فضل الهی را بارور می سازد.
قرآن، حزن، شادی، بیم و امید را در هم می آمیزد، فروغ بی پایان و شور و شتاب را در دل ها می تاباند و در پرتو این تحول شگرف، جان ها از هدایت و ایمان، سرشار می شوند(9). قرآن از زندان ظلمانی ملک تا اوج تابناک و طربناک ملکوت، راه رستگاری و صراط مستقیم را در آینه آیه های نور، به تصویر می کشد و حق پویان پاک نهاد را به ضیافت خویش فرا می خواند:
چون به جان در رفت جان دیگر شود - جان که دیگر شد جهان دیگر شود
همچو حق پنهان و هم پیداست این - زنده و پاینده و گویاست این(10)
جهان شمولی و جاودانگی آیات الهی قرآن، اقتضا می کند که در همه دوران ها، محور حل مشکلات، پاک کننده ظلمت و جهل و حیرت گمراهی باشد. پیشرفت و تکامل علوم از طراوت و تازگی اش نکاهد و محوریت پیام آسمانی اش را مخدوش نسازد.
امروزه در جهان معاصر، با تراکم دانش و انفجار اطلاعات، شاهد شبهات و پرسش های فراوان و موضوعات متنوعی هستیم که جهان پر التهاب کنونی، به ویژه جوامع اسلامی را به چالش فرا خوانده و دل مشغولان حقیقت و دین مداران پرسوز را به چاره جویی از قرآن دعوت می کند.
حوزه های علمیه، سنگربانان شریعت نبوی و پاسداران اندیشه علوی، پاسخ گویی به پرسش ها و شبهات اعتقادی را اصلی ترین رسالت خود دانسته و همواره این نقش خطیر را به زیبایی ایفا کرده اند.
گروه پاسخ به پرسش های قرآنی مرکز فرهنگ و معارف قرآن دفتر تبلیغات اسلامی، یکی از واحدهای برخاسته از حوزه علمیه، در سال 1377 با هدف پاسخ گویی به پرسش های قرآنی کار خود را آغاز کرد.
حاصل تلاش این گروه، پاسخ دهی به بیش از 55000 پرسش در زمانی کمتر از هفت سال است. تنوع و گستردگی پرسش ها که از حدود دویست شهر از سراسر کشور ارسال شده است. رابطه مطلوب این مرکز با قشرهای مختلف جامعه اسلامی را نوید می دهد.
این تلاش صادقانه که به گسترش و تداوم ارتباط صمیمی و پر ثمر، میان حوزویان و آحاد مردم انجامیده، حاصل سفارش های مؤکد مقام معظم رهبری، مراجع تقلید و مسئولان بلند پایه نظام جمهوری اسلامی ایران است.
از آن جا که این پرسش ها از متن جامعه برخاسته و می تواند نمایان گر شبهات و پرسش های اعتقادی رایج عصر ما باشد، گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی تصمیم گرفت، این پرسش ها را در مجموعه های موضوعی و صنفی(11) مستقل چاپ و منتشر کرده و در دسترس جویندگان حقایق دینی قرار دهد. این وظیفه به عهده گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی واگذار شد. در گام اول، دوازده طرح مستقل با عنوان مشترک پرسمان قرآنی در دستور کار واحد قرار گرفت و کار پس از تدوین آیین نامه اجرایی طرح ها و شناسایی محققان شایسته آغاز شد. در این خصوص نکته هایی قابل توجه است:
1. اختلاف سطح علمی، تفاوت های سنی و تنوع فرهنگی پرسش گران، محققان را ملزم می ساخت که پاسخ ها را با توجه به ویژگی های پرسش گر، سامان دهند؛ گاه با زبانی ساده و بیانی عامیانه، پاسخ فهم پذیر شده و زمانی با بیان علمی تخصصی، بلاغت و مطلوبیت پاسخ فراهم می شد. با این حال، در تدوین این مجموعه سعی بر این بوده، پاسخ ها تا حد امکان یک دست شود.
2. وصول به نظمی کاملاً منطقی و تدوینی آرمانی، با توجه به اهداف این مجموعه، کاری بس دشوار می نمود که این مهم با حساسیت فراوان و جلسه های متعدد کارشناسی از سوی این مرکز پی گیری و تا حد ممکن تأمین شد.
3. افزون بر پاسخ گویی به شبهات و پرسش های گسترده، از اهداف دیگر تدوین این مجموعه، ارائه گزارشی از تلاش محققان، برای راه یابی به پاسخی گویا و منطق با سطح علمی، ویژگی های سنی، فضای روحی و نیازهای عاطفی پرسش گر است.
4. ممکن است مستند، یا متن ارجاعی برخی پاسخ ها در نگاه فرزانگان و استادان، با کاستی هایی همراه باشد. این ملاحظات اغلب از نگاه ناظران علمی گروه یاد شده نیز دور نمانده، اما با توجه به سطح مخاطبان و اصولی که می بایست در پاسخ دهی رعایت شود، این پاسخ ها برای ارسال به پرسش گر و نیز انتشار آن برای عموم، مناسب ارزیابی شده است.
5. عطوفت، شیوایی، اتقان، سادگی، اختصار، استناد و نیز ارجاع پرسش گر به نوشته های فهم پذیر و در دست رس، اصول مورد توجه این گروه در مسیر شکل گیری این پاسخ هاست.
6. مجموعه ای که هم اکنون پیش روی شماست، پاسخ به پرسش هایی است که در موضوع پرسمان قرآنی امر به معروف و نهی از منکر به این مرکز رسیده است.
از همه افرادی که در تهیه این مجموعه، مرکز را یاری کرده اند، به ویژه جناب آقای حجه الاسلام والمسلمین علی خراسانی که کار گردآوری و تدوین را عهده دار بودند و جناب آقای حجه الاسلام والمسلمین اسلامی که طرح را نظارت کردند، کمال تشکر و قدردانی را داریم.
همکاران علمی و اجرایی پرسمان قرآنی امر به معروف و نهی از منکر
1. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای علی خراسانی؛ مسئول وقت مرکز فرهنگ و معارف قرآن
2. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای محمد علی محمدی؛ مدیر گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
3. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای رضا محمدی؛ ناظر گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
4. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای محمود لطیفی؛ ناظر گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
5. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای علی ملکوتی؛ ناظر گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
6. جناب حجه الاسلام والمسلمین حاج آقای حمید ملکی؛ ناظر گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
7. جناب آقای علی امیرخانی؛ مدیر پخش پرسمان ها و محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
8. جناب آقای سید محمد حسن جواهری؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
9. جناب آقای سید علی هاشمی؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
10. جناب آقای علی کرجی؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
11. جناب آقای محمد اسماعیل صالحی زاده؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
12. جناب آقای علی فرهودی؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
13. جناب آقای غلامرضا حیدری ابهری؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
14. جناب آقای محمد رضا حسین زاده؛ محقق گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
15. جناب آقای امیر بهرام پور؛ ویراستار گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
16. جناب آقای سید محمد ناصر ذاکر رضوی؛ حروف چین گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
17. جناب آقای سعید شمس؛ مدیر بخش اینترنت گروه پاسخ به پرسش ها و شبهات قرآنی
18. جناب آقای رمضان محمدی؛ مدیر واحد پاسخ به شبهات
19. جناب آقای فرهاد پیرمرادیان؛ مسئول پاسخ دهی به سؤالات تلفنی
20. جناب آقای حبیب رسوخی؛ دبیر اجرایی گروه
21. جناب آقای محمد چگینی؛ حروف چین
22. جناب آقای حسن شاه ولدی؛ حروف چین
یوسفی مقدم
سرپرست مرکز فرهنگ و معارف قرآن

مقدمه مؤلف

قرآن کریم تنها راه سعادت و رستگاری انسان است و در پرتو شعاع نورانی آیه های آن می توان از بند جهل و گمراهی رهید و از زندگی سعادت مند دنیا و نعمت های بی کران آخرت بهره مند گردید.
قرآن کریم با هدف بر پایی جامعه ای سالم و سرشار از فضایل و تهی از رذایل، بر نظارت عمومی و همگانی آحاد جامعه بر رفتار یک دیگر پای می فشارد و این نظارت با امر به معروف و نهی از منکر محقق می شود. امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته و به عنوان دو واجب در میان فروع دین مطرح بوده و وظیفه ای است که مسلمانان و مؤمنان درباره یک دیگر در محدوده جامعه اسلامی و برای تضمین سلامت جامعه از زشتی ها ایفا می کنند.
کتاب حاضر به پرسش های شما در قلمرو، مراتب، شرایط و روش های اجرای امر به معروف و نهی از منکر پاسخ می دهد.
این پرسمان از شش فصل تشکیل شده است:
فصل اول، تعریف امر به معروف و نهی از منکر؛ فصل دوم، اهمیت و وجوب امر به معروف و نهی از منکر؛ فصل سوم، شرایط و آداب امر به معروف و نهی از منکر؛ فصل چهارم، برخی پرسش و پاسخ ها درباره مراحل امر به معروف و نهی از منکر؛ فصل پنجم، آثار امر به معروف و نهی از منکر؛ فصل ششم، پاسخ به پرسش های کلی و فرعی.
امید آن که خوانندگان عزیز - که در پی اجرای شایسته این دو واجب بزرگ الهی اند - بتوانند از پاسخ های ارائه شده در این پرسمان بهره گیرند و در ادای این دو وظیفه مهم موفق باشند.
علی خراسانی

فصل اول: تعریف امر به معروف و نهی از منکر

سؤال: 1. امر به معروف و نهی از منکر به چه معناست؟
جواب: لغویان، معروف را به شناخت شده و منکر را به ناشناخته معنا کرده اند، ولی در تعریف اصطلاحی امر به معروف و نهی از منکر در منابع اسلامی، تعبیرهای گوناگونی آمده است که از مجموع این تعریف ها استفاده می شود که امر به معروف، به معنای فرمان دادن به هر کاری است که عقل و شرع آن کار را خوب بداند و نهی از منکر، به معنای بازداشتن و نهی کردن از هر کاری است که عقل یا شرع آن کار را بد بداند(12)؛ به عبارتی دیگر، امر به معروف به معنای فرمان دادن به کارهای خوب و نهی از منکر به معنای بازداشتن از کارهای بد است. از آن جا که لازم نیست امر و نهی به صورت زبانی باشد، به هر اقدام و کوششی که به منظور اثر گذاردن در دیگری انجام می شود، به گونه ای که او را به کار واجب واداشته یا از حرام باز دارد، امر به معروف و نهی از منکر گفته می شود(13).
امر به معروف و نهی از منکر اصطلاحی، در محدوده جامعه اسلامی است؛ یعنی وظیفه ای است که مسلمانان و مؤمنان درباره یک دیگر ایفا می کنند. بنابر این، دعوت کفار به اسلام و ایمان و نهی آنان از کفر و شرک، گرچه واجب است، ولی از مصادیق امر به معروف و نهی از منکر شمرده نمی شود.
هم چنین امر به معروف و نهی از منکر در صورتی است که تارک معروف و مرتکب منکر بداند کاری را که ترک کرده واجب است و کاری را که انجام می دهد حرام است؛ از این رو، آگاهی دادن و شناساندن معروف و منکر به کسی که آنها نمی شناسد - که در اصطلاح به آن ارشاد جاهل می گویند - از مصادیق امر به معروف و نهی از منکر شمرده نمی شود؛(14) گرچه در مواردی، مفهوم امر به معروف و نهی از منکر را توسعه داده اند، به گونه ای که ارشاد جاهل را نیز شامل شده است(15).
نکته دیگری که باید بدان توجه کرد این که ارشاد جاهل نیز در بسیاری از موارد واجب است، هر چند از مصادیق امر به معروف نباشد(16).
سؤال: 2. چرا نهی از منکر همیشه در کنار امر به معروف می آید، آیا هر دو یک واجب اند؟
جواب: امر به معروف و نهی از منکر دو واجب مستقل می باشند. این دو فرضیه، از فروع دین و ضروریات اسلام به شمار می رود، ولی با توجه به این که هر دو واجب دارای احکامی مشترک می باشند؛ یعنی شرایط، مراحل و آثار مشترکی دارند، اغلب در آیات و روایات در کنار هم آمده اند و در منابع اسلامی یک جا بحث می شود.(17)
سؤال: 3. چگونه معروف و منکر را بشناسیم؟
جواب: هم چنان که در تعریف امر به معروف و نهی از منکر گفته اند: معروف به معنای کاری است که عقل و شرع آن را خوب می داند، و منکر کاری است که عقل و شرع آن را بد می داند. بنابراین، یکی از راه های شناخت معروف و منکر، عقل است. عقل هر انسانی خوب بودن، امانت داری، صداقت، عدالت، کمک به درماندگان و مهرورزی به دیگران را تشخیص می دهد؛ هم چنان که به بد بودن، خیانت، دروغ، ظلم و تجاوز به حقوق دیگران حکم می کند. در تعبیری دیگر می توان گفت:
هر کاری که با فطرت مشترک همه انسان ها موافق و هم آهنگ است. حسن و نیکوست و در غیر این صورت، قبیح و زشت است. یادآوری می شود که در شناخت حسن و قبح، دیدگاه های فردی - که ناشی از اغراض شخص است - اعتباری ندارد.(18)
راه دوم برای شناخت معروف و منکر، دین و شرع است؛ یعنی همه اموری که شریعت اسلام به انجام دادن آن امر کرده، مانند نماز، روزه، توکل، صبر، تقوا و... خوب و معروف است و هر آن چه شریعت از آن نهی کرده، مانند غیبت، ربا، زنا و... بد و منکر است و امر به معروف و نهی از منکر برای ادای واجبات یا ترک محرماتی که شرع مقدس مشخص کرده واجب است.
سؤال: 4. آیا معروف شامل مستجب و منکر شامل مکروه نیز می شود؟
جواب: در مشمول معروف و منکر بر واجب و حرام تردیدی نیست، ولی درباره مستحب و مکروه اختلاف است. برخی دانشمندان این توسعه را در هر دو مفهوم معروف و منکر پذیرفته و معروف را شامل واجب و مستحب و منکر را شامل حرام و مکروه دانسته اند؛ البته در این صورت، امر به مستحب و نیز نهی از مکروه، واجب نیست، بلکه مستحب است(19).
سؤال: 5. آیا امر به معروف و نهی از منکر، همان موعظه و نصیحت است یا با هم دیگر متفاوت اند؟
جواب: انسان در موعظه فواید کار خوب و زیان های کار بد را به دیگران می گوید تا خود افراد تشویق و علاقه مند شوند کار خوب را انجام دهند و کار بد را ترک کنند؛ به تعبیر دیگر، در موعظه دل مخاطب با پند و اندرز نرم می شود و به اطاعت و فرمان بری از خداوند متعال راغب و مایل می گردد، اما در امر به معروف و نهی از منکر، فرد مسلمان به کسی که واجبی را ترک کرده یا گناهی را مرتکب شده، امر می کند که فلان کار را انجام بده. البته این مورد مصداق قطعی امر به معروف و نهی از منکر است که از موضع بالاتر و آمرانه، می گوید این کار را انجام بده و آن کار را انجام نده(20).
با این حال، از برخی احادیث می توان استفاده کرد که امر به معروف و نهی از منکر، معنایی فراگیر دارد و می تواند در قالب موعظه و نصیحت نیز محقق شود.(21)
سؤال: 6. ما در برابر کسی که از معروف و منکر هیچ اطلاعی ندارد، چه وظیفه ای داریم؟
جواب: آگاهی دادن به چنین کسی را تعلیم جاهل گویند؛ هر چند در اصطلاح با امر به معروف و نهی از منکر متفاوت است؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر در صورتی است که ترک کننده معروف و انجام دهنده منکر بداند کاری که ترک کرده واجب بوده و کاری که انجام می دهد حرام است، ولی با همان ملاک وجوب امر به معروف و نهی از منکر - هدایت مردم و ایجاد جامعه ای خدا جوی و سالم - تعلیم جاهل هم واجب شده است. از این رو، در برخی روایات بر آموزش جاهل نیز امر به معروف و نهی از منکر اطلاق شده است:(22)
انما یؤمر بالمعروف وینهی عن المنکر مؤمن فیتعظ أو جاهل فیتعلم(23)
افزون بر آیات و روایات، عقل نیز به ما حکم می کند که تعلیم جاهل لازم است و احتمال این که خداوند خواسته باشد تنها به وسیله انبیاء دستورها و احکام خود را به مردم برساند و پس از ارتحال پیامبران دیگر نمی خواهد که این احکام به نسل های آینده برسد، احتمالی باطل و غیر عقلایی است.(24) بنابراین، ارشاد و آگاهی دادن به شخصی که درباره دین و احکام آشنایی دارد لازم است، هر چند در دایره امر به معروف و نهی از منکر قرار نگیرد(25). البته کسی که درباره معروف و منکر و احکام اسلامی ناآگاه است، یعنی ممکن است گاهی جاهل قاصر باشد، به این معنا که بدون هیچ تقصیر و عذری، دست او از فراگیری احکام کوتاه بوده است. مانند این که تازه به سن تکلیف رسیده است. گاهی نیز جاهل مقصر است؛ یعنی توانایی یادگیری احکام را داشته، ولی کوتاهی کرده است. جاهل، قاصر باشد یا مقصر، گاه به نادانی خود آگاه است و زمانی جاهل مرکب است؛ یعنی احکام را نمی داند، ولی گمان می کند که می داند.
آموزش جاهل در این موارد واجب است و باید چنین کسانی را با ملایمت و مهربانی و به مقتضای سن آنها آموزش داده، معروف و منکر را برای آنها روشن کرد.
البته آموزش کسی که جاهل مرکب است پیچیدگی بیشتری دارد و با روشن مناسب باید به او فهماند که حکم را به خوبی فرا نگرفته و اشتباه کرده است؛ چنان که در مورد امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) آمده است که در دوران کودکی، روزی پیرمرد را را دیدند که مشغول وضو گرفتن بود، ولی روش وضو گرفتن او صحیح نبود.
آنها برای این روش صحیح وضو را به او بیاموزند و در عین حال رعایت احترام و سن او را بکنند، نزد او رفتند و سلام کردند و گفتند: ما دو برادریم و می خواهیم وضو بگیریم، شما ببینید وضوی کدام یک از ما بهتر از دیگری است؟ پیرمرد وقتی وضوی آنها را دید، گفت: پدر و مادرم به قربان شما! هر دو خوب وضو می گیرید و این من بودم که اشتباه می کردم(26).
سؤال: 7. مصادیق معروف و منکر در قرآن کریم کدام است؟
جواب: با توجه به گستره معنایی معروف و منکر، هر یک از این دو، مصادیق فراوانی در قرآن کریم دارد. آیه الله نوری همدانی در کتاب امر به معروف و نهی از منکر به برخی مصادیق این دو اشاره کرده است(27) که البته برخی از این مصادیق در یک دیگر ادغام پذیر می باشند. هم چنین می توان این مصادیق را به عنوان هایی جامع تر یا به اقسامی مانند اخلاقی، رفتاری و... تقسیم کرد.
معروف ها در قرآن
1. ایمان؛ 2. تلاوت قرآن؛ 3. امر به معروف و نهی از منکر؛ 4. تفکر؛ 5. توکل؛ 6. صبر؛ 7. تقوا؛ 8. پیروی از خدا و رسول؛ 9. پیشی گرفتن برای انجام (دادن) کارهای نیک؛ 10. انفاق؛ 11. فرو بردن خشم؛ 12. عفو؛ 13. احسان؛ 14. اطمینان به وعده های خدا؛ 15. توبه؛ 16. سیر در زمین و پند گرفتن از سرگذشت امت های پیشین؛ 17. جهاد؛ 18. شهادت در راه خدا؛ 19. عدالت؛ 20. شکر خدا؛ 21. دعا؛ 22. اخلاق نیک؛ 23. مشورت؛ 24. آموزش و فراگیری قرآن و دانش؛ 25. صراحت در بیان حق 26. تحمل آسیب ها و گرفتاری ها در راه خدا؛ 27. هجرت برای تقویت و حفظ دین؛ 28. خوف از خدا؛ 29. استقامت در راه حق؛ 30. مرابطه و حفظ مرزهای اسلامی از تهاجم دشمنان؛ 31. صدق؛ 32. استغفار؛ 33. تقیه؛ 34. دوستی با دوستان و دشمنی با دشمنان خدا؛ 35. وفای به عهد؛ 36. تسبیح و یاد خدا در شب و روز؛ 37. اتحاد و دوستی و برادری؛ 38. دعوت مردم به سعادت و به سوی خدا؛ 39. صداقت؛ 40. پیروی از حق؛ 41. یاری (دین) خدا آمادگی کامل و فراهم کردن مداوم اسباب کار برای جبهه گیری در برابر دشمن(28).
منکرها در قرآن
1. کفر؛ 2. کشتن پیامبران و عدالت خواهان و مخالفت با راهنمایان دین؛ 3. محرم اسرار قرار دادن کافران؛ 4. جهل و نادانی؛ 5. نفاق؛ 6. دوستی با کافران؛ 7. ضعف در اراده و تصمیم در راه هدف؛ 8. اصرار بر گناه. 9. سستی؛ 10. تأسف و اندوه بی جا؛ 11. ظلم؛ 12. ارتجاع و عقب گرد؛ 13. کرنش در برابر دشمن؛ 14. ضعف نشان دادن در برابر دشمن؛ 15. اطاعت از کافران؛ 16. کشمکش و نزاع؛ 17. فرار از جهاد؛ 18. پندار سپری شدن زمان دین؛ 19. توجه به (اثر پذیری از) تبلیغات باطل؛ 20. خیانت به بیت المال؛ 21. بخل؛ 22. رضایت به ظلم و گناه؛ 23. کتمان حق؛ 24. فروختن دین و حق به دنیا؛ 25. انکار وجود روح و جهان آخرت؛ 26. ترسیدن از دوستان شیطان؛ 27. گمان بر این که شکست ظاهری، با حق ناسازگار است؛ 28. انفاق در راه باطل و تقویت باطل آن؛ 29. تمایل دل ها از حق به سوی باطل؛ 30. فتنه جویی و بدعت گذاری؛ 31. حسد و ریاست طلبی؛ 32. نقشه های باطل برای مبارزه با حق؛ 33. پوشاندن حق به وسیله باطل؛ 34. بازیچه قرار دادن دین؛ 35. بازداشتن مردم از راه خدا؛ 36. تبهکاری؛ 37. دروغ گویی؛ 38. خیانت؛ 39. ایجاد اختلاف؛ 40. پیروی از باطل؛ 41. بیماری قلب (روح)؛ 42. ترسو بودن؛ 43. فساد حاکمان و زمان داران خودسر؛ 44. قطع پیوند خویشاندی؛ 45. مخالفت با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)؛ 46. باطل کردن عمل نیک؛ 47. پشت کردن به دین(29).
سؤال: 8. حفظ ارزش های انقلاب های اسلامی با امر به معروف و نهی از منکر چه رابطه ای دارد؟
جواب: ارزش های انقلاب اسلامی همان اعتقادات، اخلاق، رفتار و کردار شایسته ای که ملت ایران برای تحقق آنها، انقلاب کردند که از این امور در فرهنگ دینی معروف تعبیر می شود. بنابراین، پاس داشت ارزش های انقلاب اسلامی و کوشش در جهت حفظ و اشاعه آنها، چیزی جز امر به معروف نیست.
از سوی دیگر، ضد ارزش ها نیز در فرهنگ دینی به منکر تعبیر می شود که بر اساس تعالیم اسلام باید با آن مبارزه و برای ریشه کنی آن از جامعه کوشش کرد. بنابراین، از همه آیات و روایاتی که ما را به وجوب امر به معروف و نهی از منکر فرا می خواند، استفاده می شود که حفظ ارزش های انقلاب اسلامی و مبارزه با ضد ارزش ها بر آحاد امت انقلابی لازم است که در این صورت، امتی برتر و شایسته خواهند بود:
کنتم خیر امه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنکر(30).
سؤال: 9. گاهی در امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی آمرانه، سبب لجاجت و عکس العمل طرف مقابل می شود، در این گونه موارد چه باید کرد؟
جواب: در امر به معروف و نهی از منکر مهم آن است که مخاطب را به هر شکل از گناه باز داشته یا به واجب وادارند. از این رو، باید کوشید که از بهترین، مفیدترین و مناسب ترین راه به این مطلوب و مقصود دست یافت. گاهی دست رسی به این مهم با ارشاد و تعلیم یا موعظه و نصیحت انجام شدنی است و زمانی نیز باید برخورد آمرانه و مقتدرانه کرد. بنابراین، نباید امر به معروف و نهی از منکر را در همه جا با برخوردهای خشک و آمرانه که سبب لجاجت و عکس العمل شخص مقابل می شود، انجام داد؛ زیرا هیچ کس نمی تواند چنین احتمالی بدهد که امر به معروف و نهی از منکر، امری تعبدی محض و مصلحتش ناشناخته باشد و در هر حال، وقتی با گناه کار روبه رو شدیم، بی هدف و به شکل آمرانه، این امر عبادی را انجام دهیم، هر چند که اثر معکوس در گناه کار داشته باشد و او را به عناد و لج بازی بکشاند.(31)